مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

بررسی تأثیر ساختار شکل عناصر و اجزای کالبدی بازار تاریخی قزوین بر هویت مکان

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
پگاه صراف معیری
جمال الدین سهیلی
کمال رهبری منش
گروه معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران
10.22034/jsc.2026.548847.1883
چکیده
بازارهای تاریخی ایران افزون بر کارکرد اقتصادی، از مهم‌ترین بسترهای شکل‌گیری هویت مکان به شمار می‌آیند. بازار تاریخی قزوین نیز به‌واسطه سازمان فضایی، نظام حرکتی و ساختار کالبدی خود، نمونه‌ای شاخص در بازتولید هویت مکانی محسوب می‌شود. هدف این پژوهش، تبیین تأثیر ساختار شکلی بازار قزوین بر هویت مکان با تأکید بر سه مؤلفه تعاملات اجتماعی، قلمرو مکانی و حساسیت بصری است. پژوهش با رویکرد کیفی، تحلیلی–تفسیری و بر پایه چارچوب ساختار شکلی هردگ انجام شد. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، برداشت‌های میدانی، تحلیل پلان‌ها و خوانش هفت محوری ساختار شکل در چهار گره شاخص بازار شامل چهارسوق کوچک، چهارسوق بزرگ، میدان سعادت و گرده بازار گردآوری شدند. به‌منظور افزایش اعتبار یافته‌ها، نتایج حاصل با بهره‌گیری از تحلیل نحو فضا و تحلیل گراف دیداری (VGA) در نرم‌افزار Depthmap و بر اساس شاخص‌های Global Integration، Local Integration، Choice، Connectivity و Visual Integrationارزیابی و راستی آزمایی شد. یافته‌ها نشان دادند که چهارسوق کوچک در تقویت تعاملات اجتماعی خرد و هویت محلی، چهارسوق بزرگ در ایجاد مرکزیت نمادین و انسجام فضایی، میدان سعادت در سازمان‌دهی تعاملات و خوانایی در مقیاس شهری و گرده بازار در پیونددهی شبکه فضایی و تداوم جریان‌های اجتماعی نقش محوری دارند. همچنین بیشترین هم‌پوشانی میان چارچوب هردگ و شاخص‌های نحوی و دیداری در محورهای مرکزی و عملکردی، حرکتی و دسترسی، دیداری و رابط فضایی مشاهده شد. در نتیجه، هویت مکان در بازار تاریخی قزوین حاصل برهم‌کنش ساختار شکلی، سازمان فضایی، الگوهای حرکتی و ادراک دیداری است و از طریق هم‌افزایی میان فرم، عملکرد و معنا بازتولید می‌شود.
کلیدواژه‌ها
ساختار شکل
هویت مکان
عناصر و اجزای کالبدی
بازار تاریخی قزوین
  1. اخوان‌الصفا، خلان الوفا. (1403). رساله اخوان‌الصفا (4 جلدی). ترجمه محمدعلی عسگری. تهران: انتشارات مولی.
  2. آلتمن، ایروین. (1382). محیط و رفتار اجتماعی: خلوت، فضای شخصی، قلمرو و ازدحام. ترجمه علی نمازیان. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
  3. بوکهارت، تیتوس. (1400). هنر مقدس: اصول و روش‌ها. ترجمه جلال ستاری. تهران: سروش. شماره 10، 212 صفحه.
  4. پروشانسکی، آلن؛ ابلمان، هنری و هاتچینسون، مارگارت. (1970). روان‌شناسی محیط: انسان و محیط اجتماعی- کالبدی. ترجمه محمدرضا رضایی. تهران: انتشارت رشد.
  5. پرهیزکاری، مهرزاد. (1398). بازار قزوین. قزوین: اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان قزوین، 361 صفحه.
  6. تاجیک، مریم و مسعودی امین، زهرا. (1402). راهبرد برند در هویت بصری موزه‌های تهران. باغ نظر، 20، 5- 20. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.346119.5204
  7. دوراند، جان و کی. گود، نورمن. (1974). ساختار شکل: اصول روان‌شناسی محیط. ترجمه محمدعلی چیت‌سازیان. تهران: انتشارات رشد، 472 صفحه.
  8. دویران، اسماعیل. (1403). اثر کارکردی فضاهای عمومی در پایداری حس تعلق مکانی (مطالعه موردی: فضاهای عمومی بافت مرکزی شهر زنجان). مجله شهر پایدار، 7 (1)،97-115. http://doi.org/10.22034/JSC.2023.375853.1671
  9. رجبی، آزیتا. (1386). ریخت‌شناسی بازار. تهران: آگاه.
  10. سلطان‌زاده، حسین. (1393). بازارهای ایرانی. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
  11. شعبانی، محمدمهدی؛ منصوری، سید امیر و براتی، ناصر. (1403). به‌کارگیری مؤلفه‌های بومی قلمرو در جهت افزایش تعاملات اجتماعی در مجموعه مسکونی نواب. باغ نظر، 21، 35- 44.  https://doi.org/10.22034/bagh.2023.323090.5089
  12. قاسمی، مسلم؛ رضایی، محمدرضا و پور سلطانی، فاطمه. (1403). تحلیل فضایی توسعه تاریخی شهر یزد بر اساس موقعیت مسجد. مجله شهر پایدار، 7(4)،75-91. http://doi.org/10.22034/jsc.2025.470955.1794
  13. کرایر، راب. (1386). شکل شناسی فضاهای شهری. ترجمه خسرو هاشمی نژاد. اصفهان: خاک.
  14. مجابی، مهدی. (1388). در جستجوی هویت شهری قزوین. انتشارات مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.
  15. معماریان، غلامحسین. (1402). سیری در مبانی نظری معماری. شماره 11، تهران: سروش دانش.
  16. میر احمدی، احمد؛ شجاری، مرتضی و پیربابایی، محمدتقی (1400). زیبایی‌شناسی ادراک بصری در معماری از منظر ابن هیثم (مورد پژوهی: مسجد جامع اصفهان). فصلنامه پژوهش‌های معماری اسلامی، 32، 39- 60. DOI:10.52547/jria.9.3.4
  17. نجیب اوغلو، گلرو. (1387). هندسه و تزئین در معماری اسلامی. ترجمه مهرداد قیومی بیدهندی. تهران: انتشارات روزنه.
  18. نوربرگ، کریستیان. (1393). معماری، معنا و مکان. ترجمه: ویدا برازجانی. تهران: انتشارات پرهام نقش.
  19. هرتز برگر، هرمان. (1399). ساختارگرایی و معماری. ترجمه جبیب قاسمی. مشهد: کتابکده کسری.
  20. هردگ، کلاوس. (1376). ساختار شکل در معماری اسلامی ایران و ترکستان. ترجمه محمدتقی مطلق زاده. تهران: بوم.
  21. Akhavan al-Safa, Khollan al-Wafa. (2024). Treatise of Ikhwan al-Safa (M. A. Asgari, Trans., 4 vols.). Mola Publications. [In Persian]
  22. Altman, I. (2003). The social behavior environment: Privacy, personal space, territory and crowding (A. Namazian, Trans.). Shahid Beheshti University Press. [In Persian]
  23. Anabtawi, R., & Bleibleh, S. (2025). Assessing the resilience of public markets amidst the pandemic: A study on social sustainability through legibility and imageability. Sustainable and Resilient Infrastructure, 1–19. https://doi.org/10.1080/23789689.2025.2458411
  24. Burckhardt, T. (2021). Sacred art: Principles and methods (J. Sattari, Trans.). Soroush. [In Persian]
  25. Dooiran, E. (2024). Functional impact of public spaces on the sustainability of place attachment (Case study: Public spaces in central Zanjan). Journal of Sustainable City, 7(1), 97–115. https://doi.org/10.22034/JSC.2023.375853.1671 [In Persian]
  26. Durand, J., & Good, N. K. (1974). Form structure: Principles of environmental psychology (M. A. Chitsazian, Trans.). Roshd Publications. [In Persian]
  27. Ghasemi, M., Rezaei, M. R., & Poursoltani, F. (2024). Spatial analysis of historical development of Yazd based on mosque location. Journal of Sustainable City, 7(4), 75–91. https://doi.org/10.22034/jsc.2025.470955.1794 [In Persian]
  28. Giddens, A. (1991). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.
  29. Gifford, R. (2002). Environmental psychology: Principles and practice. Optimal Books.
  30. Herdeg, K. (1997). Form structure in Islamic architecture of Iran and Turkestan (M. T. Motlaghzadeh, Trans.). Boom Publications. [In Persian]
  31. Hertzberger, H. (2020). Structuralism and architecture (H. Ghasemi, Trans.). Ketabkadeh Kasra. [In Persian]
  32. Krier, R. (2007). Urban space morphology (K. Hashemi Nejad, Trans.). Khak Publications. [In Persian]
  33. Li, X., Kaihuai, D., Fang’ai, Ch., Yinxiong, W., Yue, H., Changhai, P. (2020). An investigation of a field function description of spatial perception from the viewpoint of Raumplan. Architectural Science Review, 2, 1–15. https://doi.org/10.1080/00038628.2020.1782170
  34. Liu, Y., Yu, Z., Liu, D., Zhang, H., Zhou, L., Shen, G., Zhu, C., Sun, Y., & Wang, Y. (2022). Triple spatial effects of the administrative hierarchy on urban built-up areas in Fujian Province, China: Heterogeneity, radiation, and segmentation. Land, 11(12), 2275. https://doi.org/10.3390/land11122275
  35. Majabi, M. (2009). In search of the urban identity of Qazvin. Center for Urban and Architectural Studies. [In Persian]
  36. Memarian, G. (2023). A journey into theoretical foundations of architecture. Soroush Danesh. [In Persian]
  37. Mirahmadi, A., Shajari, M., & Pirbabayi, M. T. (2021). Visual perception aesthetics in architecture from Ibn al-Haytham’s perspective (Case study: Jameh Mosque of Isfahan). Journal of Islamic Architecture Research, 9(3), 39–60. https://doi.org/10.52547/jria.9.3.4 [In Persian]
  38. Nadjib Oglu, G. (2008). Geometry and ornament in Islamic architecture (M. Ghioumi Bidhandi, Trans.). Rozaneh. [In Persian]
  39. Norberg-Schulz, C. (2014). Architecture: Meaning and place (V. Barazjani, Trans.). Parham Nashr. [In Persian]
  40. Peng, J., Strijker, D., & Wu, Q. (2020). Place identity: How far have we come in exploring its meanings? Frontiers in Psychology.
  41. Perehizkari, M. (2019). The bazaar of Qazvin. General Office of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Qazvin Province. [In Persian]
  42. Proshansky, A., Abelman, H., & Hutchinson, M. (1970). Environmental psychology: Human and social-physical environment (M. R. Rezaei, Trans.). Roshd Publications. [In Persian]
  43. Proshansky, H. M., Fabian, A. K., & Kaminoff, R. (1983). Place-identity: Physical world socialization of the self. Journal of Environmental Psychology, 3, 57–83. https://doi.org/10.1016/S0272-4944(83)80021-8
  44. Rajabi, A. (2007). Morphology of the bazaar. Agah. [In Persian]
  45. Raymond, C. M., Brown, G., & Weber, D. (2010). The measurement of place attachment: Personal, community, and environmental connections. Journal of Environmental Psychology, 30(4), 422–434. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2010.08.002
  46. Relph, E. (2008). Place and placelessness. Sage. https://doi.org/10.4135/9781446213742.n5
  47. Sailer, K., & McCulloh, I. (2020). Social networks and spatial configuration—How office layouts drive social interaction. Social Networks, 34(1), 47–58. https://doi.org/10.1016/j.socnet.2011.05.005
  48. Shabani, M. M., Mansouri, S. A., & Barati, N. (2024). Application of indigenous territorial components to enhance social interaction in the Navab residential complex. Bagh-e Nazar, 21, 35–44. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.323090.5089 [In Persian]
  49. Sultan-Zadeh, H. (2014). Iranian bazaars. Cultural Research Office. [In Persian]
  50. Tajik, M., & Masoudi Amin, Z. (2023). Brand strategy in visual identity of Tehran museums. Bagh-e Nazar, 20, 5–20. https://doi.org/10.22034/bagh.2022.346119.5204 [In Persian]
مجله شهر پایدار
دوره 9، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 21-38