در عصر حاضر، هوش مصنوعی و مدلهای زبانی پیشرفته به ابزارهایی قدرتمند در حوزههای علمی و پژوهشی تبدیل شدهاند. این فناوریها با تواناییهای منحصربهفرد خود در پردازش زبان طبیعی، تحلیل دادهها و تولید محتوا، امکان تسریع و بهبود فرآیند نگارش مقالات علمی را فراهم کردهاند. مجله شهر پایدار، بهعنوان یکی از مراجع معتبر در حوزه علوم آب و محیط زیست، با آگاهی از این ظرفیتها، استفاده اخلاقی و مسئولانه از هوش مصنوعی در فرآیند پژوهش و نگارش را مورد تأیید قرار میدهد.
با این حال، تأکید میشود که این ابزارها نقش مکمل داشته و هرگز نباید جایگزین خلاقیت، تخصص و قضاوت پژوهشگر شوند. مسئولیت نهایی اصالت، صحت و کیفیت علمی مقاله بر عهده نویسنده یا نویسندگان است. هدف از تدوین این دستورالعمل، ارائه چارچوبی روشن برای بهرهگیری مؤثر و شفاف از فناوری هوش مصنوعی است، به گونهای که هم از مزایای آن بهره برده شود و هم سلامت و اعتبار علمی مقالات حفظ گردد.
همچنین، به منظور تشخیص و ارزیابی استفاده از هوش مصنوعی در دستنوشته ها و گزارش های ارائه شده، مجله از ردیاب GPTZero استفاده می کند تا اطمینان حاصل شود که دستنوشته به هوش مصنوعی و فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی متکی نیست.
پژوهشگران میتوانند از مدلهای هوش مصنوعی برای بهبود کیفیت زبانی، ویرایش، تصحیح نگارشی، افزایش وضوح و سازماندهی ساختار مقاله استفاده نمایند.
استفاده از این ابزارها در مراحل ابتدایی نگارش مانند ایدهپردازی، طوفان فکری، تنظیم چارچوب اولیه و جستجوی سریع مفاهیم یا منابع مرتبط به عنوان یک کمکرسان پژوهشی پذیرفته است.
تولید دادههای پژوهشی، شبیهسازی نتایج، انجام تحلیلهای علمی و نتیجهگیریهای نهایی باید منحصراً توسط پژوهشگر و با روشهای معتبر علمی صورت پذیرد.
استفاده از هوش مصنوعی برای تولید دادههای فرضی، تحریف یا جعل نتایج، تفسیر یافتهها یا انجام تحلیلهای مستقل غیرقابل قبول و نقض آشکار اخلاق پژوهش محسوب میشود.
در مواردی که از هوش مصنوعی برای کمک در تولید چکیده، تصاویر، نمودارها یا پردازش اولیه دادهها استفاده شده باشد، شفافیت کامل در بخش "مواد و روشها" الزامی است.
نویسندگان موظفند هرگونه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی (مانند ChatGPT، Gemini، Copilot و نظایر آن) را در تهیه مقاله، به صورت شفاف اعلام کنند.
این افشا میتواند تحت عنوانی مجزا مانند «بیانیه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی» انجام شود. در این بخش باید نوع ابزار، نسخه، نحوه استفاده (مثلاً برای ویرایش زبانی، بازنویسی جملات، ساختاربندی) و بخشهای تحت تأثیر به طور مختصر شرح داده شود.
صحهگذاری نهایی بر تمامی محتوای تولید یا اصلاحشده توسط هوش مصنوعی، بررسی استنادها و اطمینان از عدم خطا یا تناقض، بر عهده نویسندگان است.
استفاده از هوش مصنوعی به عنوان دستیار در جستجو و غربالگری اولیه منابع علمی مجاز است.
با این حال، اعتبارسنجی نهایی، ارزیابی کیفی و انتخاب منابع باید توسط پژوهشگر و با استناد به پایگاههای داده معتبر انجام شود. نویسندگان مسئولیت پرهیز از استناد به منابع نامعتبر یا تولیدشده مصنوعی را بر عهده دارند.
هسته اصلی پژوهش شامل طرح مسئله، طراحی مطالعه، گردآوری دادههای میدانی یا آزمایشگاهی، تحلیلهای عمیق و نتیجهگیری نهایی، باید برآمده از دانش و قضاوت تخصصی پژوهشگر باشد.
هوش مصنوعی نباید به عاملی برای کاهش نقش فعال و انتقادی پژوهشگر در فرآیند تولید علم تبدیل شود.
نویسندگان مسئولیت کامل و بیقیدوشرط محتوای مقاله (از جمله بخشهای تولید یا اصلاحشده با کمک هوش مصنوعی) را در قبال صحت، اصالت، رعایت اخلاق پژوهشی و حقوق مالکیت فکری بر عهده دارند.
مجله، هوش مصنوعی را به عنوان هیچیک از نویسندگان مقاله به رسمیت نمیشناسد. مطابق با بیانیههای معتبری مانند بیانیه COPE، این ابزارها فاقد صلاحیت اخلاقی و حقوقی برای احراز نویسندگی هستند.
مجلهی شهر پایدار با توجه به رسالت خود در ارتقای دانش و توسعهی پایدار شهری، بهکارگیری هوشمندانه و مسئولانهی فناوریهای نوین از جمله هوش مصنوعی را در فرآیند پژوهش و نگارش علمی، بهعنوان عاملی تسریعکننده و بهبوددهنده میپذیرد. با این حال، تأکید میشود که هرگونه استفاده از این ابزارها باید در خدمت تقویت اصالت، عمق تحلیلی و کاربردپذیری پژوهشهای حوزهی شهری باشد.
ما بر این باوریم که شهر پایدار، حاصل تفکر انتقادی، خلاقیت انسانی و تعامل مسئولانه با محیط زیست و جامعه است. بنابراین، هوش مصنوعی نباید بهعنوان جایگزینی برای این فرآیندهای انسانی، بلکه بهمثابه ابزاری کمکی برای تحلیل دادههای پیچیده شهری، مدلسازی سناریوهای توسعه، بهبود شفافیت گزارشدهی و غنای مفهومی متون علمی مورد استفاده قرار گیرد. رعایت اصول شفافیت، حفظ حریم خصوصی دادههای شهری و جمعیتی، و پرهیز از تقویت سوگیریهای اجتماعی یا محیطزیستی در خروجیهای هوش مصنوعی، از ضروریات غیرقابل اغماض است.
مجلهی شهر پایدار از نویسندگان و پژوهشگران دعوت میکند تا با رعایت دقیق دستورالعملهای ارائهشده، ضمن بهرهمندی از مزایای هوش مصنوعی، بر اصالت پژوهشی، مسئولیتپذیری اجتماعی و اخلاق حرفهای تأکید ورزند. تنها از این طریق میتوان در مسیر تولید دانشی گام نهاد که نه تنها به پایداری کالبدی شهرها، بلکه به عدالت اجتماعی، تابآوری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان یاری رساند.
انتشار مقالاتی که با رعایت این چارچوب تهیه شده باشند، گامی اساسی در تقویت اعتبار علمی مجله و پیشبرد گفتمان پایدار شهری در سطح ملی و بینالمللی خواهد بود.