مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

پهنه‌بندی خطر زلزله با تأکید بر مؤلفه‌های توسعه شهریمطالعه موردی: شهر زنجان

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
اسکندر نعمتی 1
سهیلا حمیدزاده خیاوی 2
حسین نظم فر 3
1 گروه شهرسازی، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 گروه هنر و معماری، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران
3 گروه جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشکده برنامه ریزی و علوم محیطی،دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22034/jsc.2026.587261.1919
چکیده
شهر زنجان به دلیل قرارگیری در زون تکتونیکی فعال و نزدیکی به گسل‌های سلطانیه و شمال زنجان، همراه با شتاب توسعه شهری در دهه‌های اخیر، در معرض خطر بالای لرزه‌ای قرار دارد. پژوهش حاضر با هدف پهنه‌بندی خطر زلزله در زنجان با تأکید بر مؤلفه‌های توسعه شهری و سنجش میزان آسیب‌پذیری کالبدی و فضایی انجام‌شده است. این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی است. جهت ارزیابی آسیب‌پذیری، ۵ معیار اصلی و ۲۱ زیر معیار بر اساس مبانی نظری و نظر ۲۰ نفر از خبرگان استخراج گردید. وزن دهی معیارها با فرآیند تحلیل شبکه‌ای (ANP) و استخراج سوپر ماتریس حد انجام شد. لایه‌های مکانی در محیط ArcGIS با توابع عضویت فازی استانداردسازی شده و با ابزار Raster Calculator تلفیق شدند. نتایج ANP نشان داد که معیار کالبدی-ساختمانی با وزن ۴۱٫۸۳۹ درصد و معیار طبیعی با وزن ۲۲٫۱۵۰ درصد بیشترین تأثیر را در آسیب‌پذیری لرزه‌ای زنجان دارند. ارزیابی مساحتی پهنه‌بندی کلی خطر نشان داد که ۱۸٫۴ درصد از مساحت شهر در پهنه با خطر بسیار بالا، ۳۲٫۱ درصد در پهنه خطر بالا، ۲۸٫۵ درصد در پهنه خطر متوسط و ۲۱٫۰ درصد در پهنه خطر کم تا بسیار کم قرار دارند. نواحی جنوب، غرب و شمال شرق ناایمن‌ترین بخش‌های شهر هستند.تحلیل پیوسته فضایی نشان می‌دهد آسیب‌پذیری زنجان الگویی لکه‌ای و ناهمگون دارد. جهت ارتقای تاب‌آوری شهری، تدوین ضوابط سخت‌گیرانه ساخت‌وساز در توسعه‌های جدید شمال شرق و بازآفرینی کالبدی بافت‌های فرسوده مرکزی و جنوبی الزامی است.
کلیدواژه‌ها
خطر زلزله
توسعه شهری
فرآیند تحلیل شبکه‌ای
منطق فازی
سامانه اطلاعات جغرافیایی
شهر زنجان.
  1. احدنژاد روشتی، محسن. (۱۳۸۸). مدل‌سازی آسیب‌پذیری ساختمانی شهرها در برابر زلزله با استفاده از روش فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی در محیط سیستم اطلاعات جغرافیایی (نمونه موردی: شهر زنجان). پایان‌نامه دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تهران.
  2. ایمانی، بهرام و پورخسروانی، محسن. (۱۳۹۶). تحلیل فضایی پهنه‌های مخاطره‌آمیز شهرستان اردبیل. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۲۸ (۲)، ۱۰۹-۱۲۸.
  3. پورمحمدی، محمدرضا و کرمی، محمدرضا (۱۳۹۳). ترکیب مدل کرنل (KDE) و مدل AHP در ارزیابی خطر زلزله در بافت‌های حاشیه‌نشین و فرسوده شهری با کمک سیستم اطلاعات جغرافیایی  (GIS)مطالعه موردی مناطق یک و پنج شهر تبریز. نشریه علمی جغرافیا و برنامه‌ریزی، ۱۸ (۵۰)، ۵۵-۸۸.
  4. پورمحمدی، محمدرضا و مصیب‌زاده، علی. (۱۳۸۷). آسیب‌پذیری شهرهای ایران در برابر زلزله و نقش مشارکت محله‌ای در امدادرسانی آن‌ها. جغرافیا و توسعه، ۶ (۱۲)، ۱۱۷-۱۴۴.
  5. تیری، هادی و کرمی، محمدرضا. (۱۳۹۵). امکان‌سنجی آسیب‌پذیری شهر سنندج در برابر زلزله با استفاده از مدل متوسط وزنی مرتب‌شده (OWA). نشریه مطالعات نواحی شهری، ۳ (۱)، ۱۳۵-۱۵۲.
  6. حبیبی، کیومرث؛ پوراحمد، احمد؛ مشکینی، ابوالفضل؛ عسگری، علی و نظری عدلی، سعید. (۱۳۸۷). تعیین عوامل سازه‌ای مؤثر در آسیب‌پذیری بافت کهن شهری زنجان با استفاده از FUZZY LOGIC و GIS. نشریه هنرهای زیبا، ۳۳، ۲۷-۳۶.
  7. حسنلو، معصومه؛ زندی، رحمان و سلمانی مقدم، محمد (۱۴۰۳). ارزیابی جهش شهری و جهات مستعد توسعه شهر با تأکید بر مخاطره زلزله (مطالعه موردی: شهر زنجان). کاربرد سنجش‌ازدور و GIS در علوم محیطی، ۴ (۱۳)، ۶۷-۴۱.
  8. رازانی، اسد؛ نوذری، کمال و رفیعیان، مجتبی. (۱۴۰۰). تبیین ابعاد و مؤلفه‌های الگوی مناسب مدیریت بحران زلزله در بافت‌های فرسوده شهر تهران./ فصلنامه دانش پیشگیری و مدیریت بحران، ۱۱(۴)، ۳۱-۵۰.
  9. ربیعی، علی و حسینی، سیرا السادات. (۱۳۹۲). مدیریت بحران، مفاهیم، الگوها و شیوه‌های برنامه‌ریزی در بحران طبیعی. تهران: انتشارات تیما،.
  10. رجایی، سید عباس؛ منصوریان، حسین و سلطانی، مرضیه (۱۴۰۰). تحلیل فضایی تاب‌آوری شهری در برابر زلزله مطالعه موردی: منطقه یک شهر تهران. مجله شهر پایدار، ۴ (۱)، ۱-۱۳.
  11. روستایی، شهریور؛ حیدری چیانه، رحیم و ذوقی، ایوب (۱۴۰۴). کاربرد الگوریتم KNN در بهینه‌سازی کاربری اراضی شهری با تأکید بر خطر زلزله نمونه موردی: شهر سنندج. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۲۵ (۷۶)، ۱۲۶-۱۴۲.
  12. زارع، مهدی (۱۳۸۰). خطر زمین‌لرزه و ساخت‌وساز در حریم گسل شمال تبریز و حریم گسل‌های زمین‌لرزه‌ای ایران، پژوهشگاه مؤسسه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله ایران، 4 (2)، ۴۶-۵۷.
  13. ضرغامی، عیسی. (۱۳۹۷). بررسی آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در بافت‌های فرسوده شهری (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهر زنجان). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه زنجان.
  14. علی‌اکبری، اسماعیل و میرایی، نفیسه السادات (۱۳۹۴). آسیب‌شناسی و پهنه‌بندی لرزه‌ای بافت شهری (مطالعه موردی: شهرک ولیعصر تبریز). جغرافیا و برنامه‌ریزی، ۱۹ (۵۴)، ۲۱۱-۲۳۳.
  15. قنبران، حسینعلی؛ حسینی، سید بهرام؛ دوست، پیمان و ابراهیمی، فرهاد. (۱۳۹۸). مکان‌یابی مراکز بیمارستانی با تکیه بر مخاطرات طبیعی و با بهره‌گیری از مدل تحلیل شبکه‌ای (ANP) نمونه موردی (منطقه پنج شهر تهران). آمایش محیط، ۱۲ (۴۴)، ۱۲۷-۱۵۶.
  16. قنبری، ابوالفضل؛ سالکی ملکی، محمدعلی و قاسمی، معصومه. (۱۳۹۲). پهنه‌بندی میزان آسیب‌پذیری شهرها در مقابل خطر زمین‌لرزه (نمونه موردی: شهر تبریز). جغرافیا و مخاطرات محیطی، ۲ (۵)، ۲۱-۳۵.
  17. محمدپور، ابراهیم (۱۳۹۸). مکان‌یابی مراکز اسکان موقت شهر اردبیل بعد از وقوع زلزله با استفاده ازGIS. فصلنامه پژوهش‌های نوین علوم جغرافیایی، معماری و شهرسازی، ۱ (۲۱)، ۷۷-۹۱.
  18. نعمتی، اسکندر؛ حمیدزاده خیاوی، سهیلا و نظم‌فر، حسین. (۱۴۰۴). تحلیل پهنه‌بندی خطر زلزله در چارچوب سیاست‌گذاری توسعه شهری زنجان. سیاست‌گذاری شهری و منطقه‌ای، ۴ (۱۶)، ۱۴-۲۸.
  19. شرکت سهامی آب منطقه‌ای زنجان، https://www.znrw.ir/، 1403.
  20. Ahdnejad Roshti, M. (2009). Structural vulnerability modeling of cities against earthquakes using the analytic hierarchy process in a geographic information system environment (Case study: Zanjan) [Doctoral dissertation, University of Tehran]. [In Persian]
  21. Aliakbari, E., & Miraei, N. S. (2015). Pathology and seismic zoning of urban texture (Case study: Valiasr Town, Tabriz). Geography and Planning, 19(54), 211–233. [In Persian]
  22. Atreya, A., & Kunreuther, H. (2020). Assessing community resilience: Mapping the community rating system (CRS) against the 6C-4R frameworks. Environmental Hazards, 19(1), 30–49.
  23. Berkes, F. (2007). Understanding uncertainty and reducing vulnerability: Lessons from resilience thinking. Natural Hazards, 41(2), 283–295.
  24. Brabhaharan, P. (2013). Earthquake resilience through early integrated urban planning and practice. Presented at the 2013 NZSEE Conference.
  25. Brown, K. (2014). Global environmental change I: A social turn for resilience? Progress in Human Geography, 38(1), 107–117.
  26. Buckle, P. (2001). Assessing resilience and vulnerability: Principles, strategies and actions. Victorian Government Publishing Services.
  27. Erden, T., & Karaman, H. (2012). Analysis of earthquake parameters to generate hazard maps by integrating AHP and GIS for Küçükçekmece region. Natural Hazards and Earth System Sciences, 12, 475–483.
  28. Esteban, T. A. O. (2022). Collective engagement: From disaster-prone to disaster-resilient city [Doctoral dissertation, Erasmus University Rotterdam].
  29. Ghanbaran, H. A., Hosseini, S. B., Doust, P., & Ebrahimi, F. (2019). Site selection of hospital centers relying on natural hazards using the analytic network process (ANP) model; Case study (District 5 of Tehran). Environmental Planning, 12(44), 127–156. [In Persian]
  30. Ghanbari, A., Saleki Maleki, M. A., & Ghasemi, M. (2013). Zoning of city vulnerability to earthquake risk (Case study: Tabriz). Geography and Environmental Hazards, 2(5), 21–35. [In Persian]
  31. Habibi, K., Pourahmad, A., Meshkini, A., Asgari, A., & Nazari Adli, S. (2008). Determining structural factors affecting the vulnerability of the old texture of Zanjan using FUZZY LOGIC and GIS. Fine Arts Journal, 33, 27–36. [In Persian]
  32. Hasanlou, M., Zandi, R., & Salmani Moghaddam, M. (2024). Evaluating urban sprawl and directions prone to city development with emphasis on earthquake hazard (Case study: Zanjan). Application of Remote Sensing and GIS in Environmental Sciences, 4(13), 41–67. [In Persian]
  33. Imani, B., & Pourkhosravani, M. (2017). Spatial analysis of hazardous zones in Ardabil County. Geography and Environmental Planning, 28(2), 109–128. [In Persian]
  34. Kapucu, N., Ge, Y., Martin, Y., & Williams, Z. (2022). Urban resilience for building sustainable and safe environments. Urban Governance, 1(1), 10–16.
  35. Lee, H., Song, K., Kim, G. W., & Chon, J. (2021). Flood-adaptive green infrastructure planning for urban resilience. Landscape and Ecological Engineering, 17(4), 427–437.
  36. Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38–49.
  37. Mohammadpour, E. (2019). Site selection of temporary accommodation centers in Ardabil after an earthquake using GIS. New Research in Geographical Sciences, Architecture and Urban Planning Quarterly, 1(21), 77–91. [In Persian]
  38. Motamed, H., Ghafory-Ashtiany, M., Amini-Hosseini, K., Mansouri, B., & Khazai, B. (2020). Earthquake risk-sensitive model for urban land use planning. Natural Hazards, 103(1), 87–102.
  39. Nemati, E., Hamidzadeh Khiyavi, S., & Nazmfar, H. (2025). Analysis of earthquake risk zoning within the framework of urban development policymaking in Zanjan. Urban and Regional Policymaking, 4(16), 14–28. [In Persian]
  40. Nyimbili, P. H., Erden, T., & Karaman, H. (2018). Integration of GIS, AHP and TOPSIS for earthquake hazard analysis. Natural Hazards, 92(3), 1523–1546.
  41. Peng, Y., Zhang, Y., Tian, L., Zhang, S., & Li, Y. (2023). Urban resilience assessment: A systematic review and future research directions. Sustainable Cities and Society, 95, 104603. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104603
  42. Pourmohammadi, M. R., & Karami, M. R. (2014). Combining the Kernel Density Estimation (KDE) model and the AHP model in earthquake risk assessment in marginal and worn-out urban textures using geographic information systems (GIS); Case study of Districts 1 and 5 of Tabriz. Scientific Journal of Geography and Planning, 18(50), 55–88. [In Persian]
  43. Pourmohammadi, M. R., & Mosayebzadeh, A. (2008). Vulnerability of Iranian cities to earthquakes and the role of neighborhood participation in their relief. Geography and Development, 6(12), 117–144. [In Persian]
  44. Rabiei, A., & Hosseini, S. S. (2013). Crisis management: Concepts, models, and planning methods in natural crises. Tima Publications. [In Persian]
  45. Rajaei, S. A., Mansourian, H., & Soltani, M. (2021). Spatial analysis of urban resilience against earthquakes; Case study: District 1 of Tehran. Sustainable City Journal, 4(1), 1–13. [In Persian]
  46. Razani, A., Nozari, K., & Rafieian, M. (2021). Explaining the dimensions and components of an appropriate earthquake crisis management model in the worn-out textures of Tehran. Disaster Prevention and Management Knowledge Quarterly, 11(4), 31–50. [In Persian]
  47. Roustaei, S., Heydari Chianeh, R., & Zoghi, A. (2025). Application of the KNN algorithm in optimizing urban land use with emphasis on earthquake risk; Case study: Sanandaj. Applied Research in Geographical Sciences, 25(76), 126–142. [In Persian]
  48. Saaty, T. L. (2005). Theory and applications of the Analytic Network Process: Decision making with benefits, opportunities, costs, and risks. RWS Publications.
  49. Shafapour Tehrany, M., Batur, M., Shabani, F., Pradhan, B., Kalantar, B., & Özener, H. (2023). A comprehensive review of geospatial technology applications in earthquake preparedness, emergency management and damage assessment. Remote Sensing, 15(7), 1939. https://doi.org/10.3390/rs15071939
  50. Sharifi, A., & Yamagata, Y. (2016). Principles and criteria for assessing urban energy resilience: A literature review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 60, 1654–1677.
  51. Spence, R., So, E., Ameri, G., Akinci, A., Cocco, M., Cultrera, G., ... & Lombardi, A. M. (2007). Earthquake disaster scenario prediction and loss modelling for urban areas (Lessloss Report, 7, 165).
  52. Tiri, H., & Karami, M. R. (2016). Feasibility assessment of Sanandaj city vulnerability to earthquakes using the Ordered Weighted Averaging (OWA) model. Urban Area Studies Journal, 3(1), 135–152. [In Persian]
  53. Tompkins, E. L., & Adger, W. N. (2004). Does adaptive management of natural resources enhance resilience to climate change? Ecology and Society, 9(2), 10.
  54. United Nations. (2023). The Sustainable Development Goals Report 2023: Special edition. United Nations.
  55. United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2022). Global assessment report on disaster risk reduction 2022: Our world at risk: Transforming governance for a resilient future. UNDRR.
  56. Windle, G. (2011). What is resilience? A review and concept analysis. Reviews in Clinical Gerontology, 21(2), 152–169.
  57. Zanjan Regional Water Company. (2024). https://www.znrw.ir/ [In Persian]
  58. Zareh, M. (2001). Earthquake risk and construction within the North Tabriz fault zone and the seismic fault zones of Iran. International Institute of Earthquake Engineering and Seismology, 4(2), 46–57. [In Persian]
  59. Zarghami, I. (2018). Investigating building vulnerability in worn-out urban textures (Case study: Central part of Zanjan) [Master's thesis, University of Zanjan]. [In Persian]
مجله شهر پایدار
دوره 9، شماره 2
تابستان 1405
صفحه 141-165