مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

الگوی طراحی واحدهای همسایگی پایدار در مواجهه با بحران‌های بهداشتی: رویکردی مبتنی بر سلامت و تاب‌آوری

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
عارف نوری
مهرداد کریمی مشاور
گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
10.22034/jsc.2026.549799.1885
چکیده
بحران‌های بهداشتی سال‌های اخیر، به‌ویژه همه‌گیری کووید-۱۹، ضرورت بازنگری در اصول طراحی واحدهای همسایگی را با تأکید بر ارتقای سلامت، تاب‌آوری و پایداری شهری آشکار ساخته است. با وجود گسترش مطالعات مرتبط، هنوز چارچوبی منسجم برای تلفیق ابعاد سلامت، تاب‌آوری و کیفیت کالبدی در طراحی واحدهای همسایگی ارائه نشده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی طراحی واحدهای همسایگی پایدار در مواجهه با بحران‌های بهداشتی انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و با رویکرد کیفی مبتنی بر تحلیل مضمون انجام‌شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه ساختاریافته با ساکنان و متخصصان حوزه معماری، شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری گردآوری و تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها بر اساس روش شش مرحله‌ای براون و کلارک و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA انجام شد. یافته‌ها نشان داد که چارچوب مفهومی طراحی واحدهای همسایگی پایدار بر پنج مضمون اصلی شامل سلامت جسمی، سلامت روان، سلامت اجتماعی، تاب‌آوری محله و راهبردهای طراحی استوار است که از مجموعه‌ای از خرده مضامین و کدهای اولیه استخراج شدند. نتایج بیانگر آن است که ارتقای کیفیت محیط داخلی، توسعه فضاهای باز و نیمه‌باز، تقویت سرمایه اجتماعی، افزایش دسترسی به خدمات محله‌ای، انعطاف‌پذیری کالبدی و پیاده مداری، مهم‌ترین راهبردهای ارتقای تاب‌آوری واحدهای همسایگی در برابر بحران‌های بهداشتی محسوب می‌شوند. نوآوری پژوهش در ارائه چارچوبی تلفیقی است که روابط میان مضامین را به راهبردهای طراحی تبدیل می‌کند و می‌تواند مبنایی برای بازنگری ضوابط طراحی مجتمع‌های مسکونی و برنامه‌ریزی محله‌ای سلامت‌محور و تاب‌آور باشد.
کلیدواژه‌ها
واحد همسایگی پایدار
بحران‌های بهداشتی
سلامت‌محور
تاب‌آوری شهری
طراحی شهری
  1. نوری، عارف و کریمی مشاور، مهرداد. (1404). بررسی تأثیر دما، رطوبت محیط و وزش باد بر فاصله اجتماعی ایمن در دوران پاندمی‌ها (مطالعه موردی ویروس کرونا). فصلنامه علمی پژوهشی بهداشت در عرصه، 12 (3)، 53-64. https://doi.org/https://doi.org/10.22037/jhf.v12i3.46294
  2. نوری، عارف و کریمی مشاور، مهرداد. (1404). راهبردهای طراحی واحدهای همسایگی ایمن و تاب‌آوری مبتنی بر ادراک فضایی و تجربه زیسته ساکنان در شرایط بحران. نشریه علمی شهر ایمن، https://doi.org/10.22034/ispdrc.2025.2072991.1216

 

  1. Afrin, S., Chowdhury, F. J., & Rahman, M. M. (2021). COVID-19 pandemic: Rethinking strategies for resilient urban design, perceptions, and planning. Frontiers in Sustainable Cities, 3. https://doi.org/10.3389/frsc.2021.668263
  2. Al Sayyed, H., & Al-Azhari, W. (2025). Investigating the role of biophilic design to enhance comfort in residential spaces: Human physiological response in immersive virtual environment. Frontiers in Virtual Reality, 6. https://doi.org/10.3389/frvir.2025.1411425
  3. Alizadeh, H., Sharifi, A., Damanbagh, S., Nazarnia, H., & Nazarnia, M. (2023). Impacts of the COVID-19 pandemic on the social sphere and lessons for crisis management: A literature review. Natural Hazards, 117(3), 2139-2164. https://doi.org/10.1007/s11069-023-05959-2
  4. Alizadeh, H., Sharifi, A., & Najafi, H. (2026). Reframing urban sustainability: Toward people-centric development through humanistic and social values. Peace and Sustainability, 2(1), 100044. https://doi.org/10.1016/j.nerpsj.2026.100044
  5. Allam, Z., & Jones, D. S. (2020). Pandemic stricken cities on lockdown: Where are our planning and design professionals [now, then and into the future]? Land Use Policy, 97, 104805. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.104805
  6. Aloh, H. E., Asadu, N., Ogbuke, M. U., Mezieobi, K. C., Agboti, C. I., Agu, P. C., Uti, D. E., & Alum, E. U. (2025). Lesson from COVID-19: Rethinking urban planning for future health emergencies-Uganda in focus. Journal of Urban Management. https://doi.org/10.1016/j.jum.2025.05.005
  7. Amini, S., Sasanpour, F., Behrouzinia, T., & Fasihi, H. (2023). Analyzing the effects of pandemic crisis (Covid-19) on redefining urban spaces: The case study of Tehran City. Journal of Urban Planning, 13(1), 135-153. [In Persian]
  8. Amirzadeh, M., Sobhaninia, S., Buckman, S. T., & Sharifi, A. (2023). Towards building resilient cities to pandemics: A review of COVID-19 literature. Sustainable Cities and Society, 89, 104326. https://doi.org/10.1016/j.scs.2022.104326
  9. Balasubramaniam, B., Prateek, Ranjan, S., Saraf, M., Kar, P., Singh, S. P., Thakur, V. K., Singh, A., & Gupta, R. K. (2021). Antibacterial and antiviral functional materials: Chemistry and biological activity toward tackling COVID-19-like pandemics. ACS Pharmacology & Translational Science, 4(1), 8-54. https://doi.org/10.1021/acsptsci.0c00174
  10. Banai, R. (2020). Pandemic and the planning of resilient cities and regions. Cities, 106, 102929. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102929
  11. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77-101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  12. DeLauer, V., McGill-O'Rourke, A., Hayes, T., Haluch, A., Gordon, C., Crane, J., Kossakowski, D., Dillon, C., Thibeault, N., & Schofield, D. (2022). The impact of natural environments and biophilic design as supportive and nurturing spaces on a residential college campus. Cogent Social Sciences, 8(1). https://doi.org/10.1080/23311886.2021.2000570
  13. Farzaneh Sadat Zaranji, Z., & Yazdani, M. H. (2023). Assessing the sustainability of Ardabil city during the pavilion of Covid 19 with the approach of realizing the green city. Journal of Urban Planning and Research, 14(53), 17-32. https://doi.org/10.30495/JUPM.2021.27508.3818 [In Persian]
  14. Gallion, A. B. (1984). The urban pattern: City planning and design. D. van Nostrand Co.
  15. Giles-Corti, B., Foster, S., Lynch, B., & Lowe, M. (2023). What are the lessons from COVID-19 for creating healthy, sustainable, resilient future cities? npj Urban Sustainability, 3(1), 29. https://doi.org/10.1038/s42949-023-00107-y
  16. Jennings, V., & Bamkole, O. (2019). The relationship between social cohesion and urban green space: An avenue for health promotion. International Journal of Environmental Research and Public Health, 16(3), 452. https://doi.org/10.3390/ijerph16030452
  17. Jimenez, M. P., DeVille, N. V., Elliott, E. G., Schiff, J. E., Wilt, G. E., Hart, J. E., & James, P. (2021). Associations between nature exposure and health: A review of the evidence. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(9), 4790. https://doi.org/10.3390/ijerph18094790
  18. Kaplan, R., & Kaplan, S. (1989). The experience of nature: A psychological perspective. Cambridge University Press.
  19. Kapucu, N., Ge, Y., Rott, E., & Isgandar, H. (2024). Urban resilience: Multidimensional perspectives, challenges and prospects for future research. Urban Governance, 4(3), 162-179. https://doi.org/10.1016/j.ugj.2024.09.003
  20. Lak, A., Hasankhan, F., & Garakani, S. A. (2020). Principles in practice: Toward a conceptual framework for resilient urban design. Journal of Environmental Planning and Management, 63(12), 2194-2226. https://doi.org/10.1080/09640568.2020.1714561
  21. Landvreugd, A., Nivard, M. G., & Bartels, M. (2025). The effect of light on wellbeing: A systematic review and meta-analysis. Journal of Happiness Studies, 26(1), 1. https://doi.org/10.1007/s10902-024-00838-4
  22. Lauwers, L., Leone, M., Guyot, M., Pelgrims, I., Remmen, R., Van den Broeck, K., Keune, H., & Bastiaens, H. (2021). Exploring how the urban neighborhood environment influences mental well-being using walking interviews. Health & Place, 67, 102497. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2020.102497
  23. Li, Y., Ma, Y., Liu, J., & Yang, J. (2023). Analysis of the spatial and temporal evolution of urban resilience in four southern regions of Xinjiang. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 5106. https://doi.org/10.3390/ijerph20065106
  24. Luederitz, C., Lang, D. J., & Von Wehrden, H. (2013). A systematic review of guiding principles for sustainable urban neighborhood development. Landscape and Urban Planning, 118, 40-52. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2013.06.002
  25. Mahima, M., Shanthi Priya, R., Rajagopal, P., & Pradeepa, C. (2022). Impact of Covid-19 on the built environment. Frontiers in Engineering and Built Environment, 2(2), 69-80. https://doi.org/10.1108/FEBE-09-2021-0040
  26. McDougall, C. W., Brown, C., Thomson, C., Hanley, N., Tully, M. A., Quilliam, R. S., Bartie, P. J., Gibson, L., & Oliver, D. M. (2021). From one pandemic to another: Emerging lessons from COVID-19 for tackling physical inactivity in cities. Cities & Health, 5(sup1), S181-S184. https://doi.org/10.1080/23748834.2020.1785165
  27. Meenakshi. (2011). Neighborhood unit and its conceptualization in the contemporary urban context. India Journal, 8(September), 81-87.
  28. Mouratidis, K. (2021). Urban planning and quality of life: A review of pathways linking the built environment to subjective well-being. Cities, 115, 103229. https://doi.org/10.1016/j.cities.2021.103229
  29. Park, Y.-S., McMorris, B. J., Pruinelli, L., Song, Y., Kaas, M. J., & Wyman, J. F. (2021). Use of geographic information systems to explore associations between neighborhood attributes and mental health outcomes in adults: A systematic review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(16), 8597. https://doi.org/10.3390/ijerph18168597
  30. Perry, C. A. (1929). The neighbourhood unit (Monograph I). In Neighborhood and community planning (Vol. 7). Committee on Regional Plan of New York and Its Environs.
  31. Ribeiro, P. J. G., & Pena Jardim Gonçalves, L. A. (2019). Urban resilience: A conceptual framework. Sustainable Cities and Society, 50, 101625. https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101625
  32. Rodríguez-Labajos, L., Kinloch, J., Grant, S., & O'Brien, G. (2024). The role of the built environment as a therapeutic intervention in mental health facilities: A systematic literature review. HERD: Health Environments Research & Design Journal, 17(2), 281-308. https://doi.org/10.1177/19375867231219031
  33. Roetzel, A., Fuller, R., & Rajagopalan, P. (2017). Integral sustainable design: Reflections on the theory and practice from a case study. Sustainable Cities and Society, 28, 225-232. https://doi.org/10.1016/j.scs.2016.09.002
  34. Zahra, Zakeri Nasrabadi, Maher Zahra, & Abdollahi, A. S. (2022). Analyzing the citizens' lived experience of facing the COVID-19 pandemic in their daily life (Case Study: Isfahan City). Sociological Studies, 11(2), 93-122. https://doi.org/10.22108/srspi.2022.135604.1856 [In Persian]
  35. Zarrabi, M., Yazdanfar, S.-A., & Hosseini, S.-B. (2021). COVID-19 and healthy home preferences: The case of apartment residents in Tehran. Journal of Building Engineering, 35, 102021. https://doi.org/10.1016/j.jobe.2020.102021
  36. Zhong, W., Schröder, T., & Bekkering, J. (2022). Biophilic design in architecture and its contributions to health, well-being, and sustainability: A critical review. Frontiers of Architectural Research, 11(1), 114-141. https://doi.org/10.1016/j.foar.2021.07.006
  37. Ziafati Bafarasat, A., & Sharifi, A. (2024). How to achieve a healthy city: A scoping review with ten city examples. Journal of Urban Health, 101(1), 120-140. https://doi.org/10.1007/s11524-023-00798-9
مجله شهر پایدار
دوره 9، شماره 2
تابستان 1405