پاندمی کووید-۱۹ آسیب‌پذیری‌های پنهان سیستم‌های شهری را آشکار و ضرورت بازاندیشی در شهرسازی را نمایان کرد. پژوهش حاضر با هدف تبیین تاب‌آوری محلات تهران در دوران پاندمیک و پساپاندمیک و تحلیل تفاوت‌های فضایی میان خوشه‌های جغرافیایی انجام شده است. این پژوهش کاربردی از روش آمیخته اکتشافی-تبیینی بهره برد. داده‌ها از طریق اطلاعات ثانویه، پرسشنامه ۲۴۵ نفر در ۱۵ محله و مصاحبه با ۲۲ نفر از ساکنان، مدیران و متخصصان گردآوری شد. برای تحلیل داده‌ها از روش‌های آماری (تحلیل عاملی، واریانس، توکی) و تحلیل مضمون استفاده گردید.

یافته‌ها نشان داد میانگین تاب‌آوری محلات تهران در دوران پاندمیک ۲.۸۳ از ۵ است که وضعیتی متوسط رو به پایین را نشان می‌دهد. نتایج، شکاف فضایی معناداری میان خوشه شمال (۳.۳۱) و جنوب (۲.۵۰) را تأیید و الگوی دوپارگی فضایی در تهران را اثبات کرد. بعد نهادی-مدیریتی با وجود برخورداری از بیشترین وزن تبیینی (۲۱.۷ درصد)، پایین‌ترین امتیاز را کسب کرد و به‌عنوان گلوگاه اصلی تاب‌آوری شناسایی شد. یافته‌های کیفی، «مدیریت بحران» و «شبکه‌های اجتماعی محلی» را مهم‌ترین عوامل مؤثر دانستند.

در دوران پساپاندمیک، میانگین تاب‌آوری به ۳.۱۸ افزایش یافت، اما نابرابری فضایی همچنان تداوم داشت. نتایج نشان می‌دهد تاب‌آوری محلات تهران پدیده‌ای مکان‌مند و وابسته به کیفیت حکمرانی محلی است؛ بنابراین ارتقای آن مستلزم تقویت ظرفیت‌های نهادی و کاهش نابرابری‌های فضایی است. این پژوهش بر اهمیت عدالت فضایی تأکید دارد تا در بحران‌های آتی، تاب‌آوری عمومی متوازن گسترش یابد. توجه به ساختار محله‌محور در مدیریت بحران، گامی کلیدی برای پایداری شهری است.

کلیدواژه‌ها: تاب‌آوری محلات شهری، پاندمی کووید-۱۹، نابرابری فضایی، پساپاندمی.