تبیین عوامل مؤثر بر سرزندگی فضای عمومی مطالعه موردی: چهارراه ولیعصر شهر تهران

نوع مقاله: مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

2 دانشیار شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

3 استاد طراحی شهری، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران

10.22034/jsc.2020.234241.1252

چکیده

مفاهیمی که میان‌رشته‌ای هستند با توجه به اینکه رویکردهای نظری مختلفی بر آن‌ها حاکم می‌باشند، در حوزه‌های گوناگون تلقی‌های متفاوت از آن‌ها می‌شود. سرزندگی جزء این‌گونه مفاهیم است که در علوم روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، جغرافیا، برنامه‌ریزی و طراحی شهری دیدگاه‌های نظری و رویه‌های مختلفی برای آن وجود دارد. این امر لزوم توجه به متغیرهای گوناگون را در فرایندهای ایجاد سرزندگی فضاهای عمومی ایجاب می‌نماید که در مبانی علمی و رویه‌های مدیریت شهری، به‌صورت جامع و با لحاظ نمودن متغیرهای مختلفی که عوامل زیربنایی سرزندگی را تبیین نماید، موردتوجه واقع نشده است. در این راستا سؤال پژوهش حاضر عبارت است از: چه عواملی به‌صورت زیربنایی و بنیادی بر سرزندگی فضای عمومی مؤثر هستند و چارچوب مدل مفهومی-عملیاتی ایجاد سرزندگی در فضاهای عمومی چگونه است؟ هدف پژوهش، ارائه چارچوب مناسب و کارآمد به‌منظور بهبود و ارتقاء سرزندگی فضاهای عمومی می‌باشد. این پژوهش به لحاظ هدف از نوع بنیادی-کاربردی است و رویکرد روش‌شناسی آن بر مبنای روش آمیخته است. داده‌های موردنیاز بر مبنای شاخص‌های مستخرج از ادبیات علمی موضوع و با استفاده از پرسشنامه در محدوده مطالعاتی، که با روش هدف‌مند انتخاب‌شده است، گردآوری‌شده و با استفاده از روش تحلیل عاملی اکتشافی بررسی شدند. پس از محاسبه ماتریس‌های مختلف تحلیل مذکور، تفسیر و نام‌گذاری عوامل بنیادی صورت گرفته است. پنج عاملِ 1) کیفیت‌های محیطیِ کارکردی-فضایی، 2) هنجارهای اجتماعی و زمینه‌های لازم برای جامعه‌پذیری (اجتماعی شدن)، 3) درآمد مناسب و رونق فعالیت‌های اقتصادی، 4) حالت روان، علایق و روحیه فردی، 5) نحوه ادراک و برهم‌کنش دوستانه شهروندان باهم بر سرزندگی فضای عمومی مؤثر هستند. سهم این عوامل در تبیین واریانس کل متغیرها مجموعاً 3/70 درصد می‌باشد. درنهایت بر مبنای واریانس تبیین شده هر یک از عوامل، مدل چارچوب مفهومی-عملیاتی مناسب و کارآمد ارائه‌شده است.

کلیدواژه‌ها


1)    اخوان، آرمین؛ صالحی، اسماعیل؛ طغیانی، شیرین (1397) ارزیابی تأثیر عوامل محیطی-کالبدی بر سرزندگی و کیفیت خیابان‌های شهری (مطالعه موردی: خیابان‌های نادر و انقلاب شهر ساری)، نشریه جغرافیا و پایداری محیط، دوره8، شماره 27، صص. 29-15.
2)    بحرالعلومی، زهرا (1395) دلایل سرزندگی فضاهای عمومی در ایتالیا درگذر تاریخ تا به امروز، فصلنامه هنر و تمدن شرق، دوره 14، شماره 4، صص. 42-31.
3)    پاکزاد، جهانشاه (1391) راهنمای طراحی فضاهای شهری در ایران، تهران: انتشارات شهیدی.
4)    تیبالدز، فرانسیس (1383) شهرسازی شهروند گرا؛ ارتقاء عرصه‌های همگانی در شهرها و محیط‌های شهری، ترجمه محمد احمدی‌نژاد، اصفهان: انتشارات خاک.
5)    جیکوبز، جین (1386) مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی، ترجمه حمیدرضا پارسی و آرزو افلاطونی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
6)    خستو، مریم و سعیدی رضوانی، نوید (1389) عوامل مؤثر بر سرزندگی فضاهای شهری، فصلنامه هویت شهر، دوره 4، شماره 6، صص. 74-63.
7)    دادپور، سارا (1389) معیارهای سرزندگی فضاهای شهری مطالعه موردی: بخشی از خیابان ولیعصر تهران، دومین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، 3 آذر 1389، مشهد، دانشگاه فردوسی.
8)    رفیعیان، مجتبی و سیفایی، مهسا (1384) فضاهای عمومی شهری؛ بازنگری و ارزیابی کیفی، فصلنامه هنرهای زیبا، دوره23، شماره 23، صص. 42-35.
9)    سادات رضایی، طاهره (1393) اثربخشی آموزش مؤلفه‌های سرزندگی، بر تغییر رفتار مادران خانواده‌های درهم‌تنیده، با رویکرد ساختاری مینوچین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی مهرانگیز شجاع کاظمی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا.
10) شمس اسفندآباد، حسن (1393) روانشناسی محیط، تهران: انتشارات سمت.
11) عرب‌زاده، مهدی (1396) رابطه نیازهای اساسی روان‌شناختی با سرزندگی ذهنی در سالمندان، نشریه سالمند، دوره 12، شماره 2، صص. 179-170.
12) عنبری، موسی (1391) بررسی زمینه‌ها و راهکارهای ارتقاء نشاط اجتماعی در ایران، تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
13) فصیحی، حبیب‌الله؛ پریزادی، طاهر؛ کرمی، تاج‌الدین (1398) بررسی نقش پیاده راه در سرزندگی فضاهای عمومی مطالعه موردی: پیاده راه حرم شهرری، فصلنامه شهر پایدار، دوره 2، شماره 4، صص. 15-1.
14) قاسمی اصفهانی، مروارید (1383) اهل کجا هستیم؟ هویت بخشی به بافت‌های مسکونی، چاپ اول، تهران: انتشارات روزنه.
15) کوزر، ال. (1382) زندگی و اندیشه بزرگان جامعه‌شناسی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: انتشارات علمی.
16) گنجی، محمد (1387) تحلیل عوامل جامعه‌شناختی مؤثر بر ایجاد شادی سرپرستان خانوار در شهر اصفهان، رساله دکتری جامعه‌شناسی، به راهنمایی رسول ربانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان.
17) لینچ، کوین (1383) سیمای شهر، ترجمه منوچهر مزینی، چاپ یازدهم، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
18) محمدخانی، فاطمه (1395) شناخت مؤلفه‌های طبیعی تأثیرگذار بر ارتقای سرزندگی در مجتمع‌های مسکونی؛ مطالعه موردی: مجتمع مسکونی در تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی وحید حیدر نتاج، دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران.
19) مدنی پور، علی (1391) فضاهای عمومی و خصوصی شهر، تهران: انتشارت دانشگاه تهران.
20) مطلایی، نجمه و رنجبر، ابراهیم (1386) مدیریت کیفی فضای جمعی؛ میدان ترافالگار لندن؛ الگوی مدیریت کیفی فضای جمعی، مجله منظر، دوره 7، شماره 2، صص. 33-21.
21) مک اندرو، فرانسیس تی. (1378) روان‌شناسی محیطی، ترجمه غلام‌رضا محمودی، تهران: زرباف اصل.
22) منصوری، مریم السادات (1394) زیباشناسی فضای جمعی، ارزیابی زیبایی در سه فضای شهر تهران، مجله منظر، دوره 30، شماره 63، صص. 69-62
23) میرشاه جعفری، ابراهیم؛ عابدی، محمدرضا؛ دریکوندی، هدایت الله (1381) شادمانی و عوامل مؤثر بر آن، نشریه تازه‌های علوم شناختی، دوره 4، شماره 2، صص. 58-50.
24) میلر، سام (1379) روند طراحی، ترجمه محمد احمدی‌نژاد و مهرنوش فخارزاده، چاپ دوم، تهران: نشر خاک.
25) نوروزیان ملکی، سعید (1392) معیارهای طراحانه ارتقای سرزندگی محلات مسکونی (واحد همسایگی بانشاط و سرزنده)، رساله دکتری، به راهنمایی محسن فیضی و سید باقر حسینی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران.
26)  Ahmed, B. & Hasan, R. & Maniruzzaman, K. M. (2014) Urban morphological change analysis of Dhaka City, Bangladesh, Using Space Syntax, ISPRS International Journal of Geo-Information, Vol.3, No.4, pp.1412–1444.
27)  Alfers, L. & Xulu, P. & Dobson, R. (2016) Promoting workplace health and safety in urban public space: reflections from Durban, South Africa, Environment and Urbanization, Vol. 28, No.2, pp.391–404.
28)  Ashik, F. R. & Mim, S. A. & Neema, M. N. (2019) Towards vertical spatial equity of urban facilities: An integration of spatial and aspatial accessibility, Journal of Urban Management, (November), pp. 1–16.
29)  Aulia, B. U. & Santoso, E. B. & Hapsari, A. D. & Safitri, E. W. (2019) Determining the Spatial Connectivity of Surabaya’s Peri-urban Area towards Urban Rural Linkage Framework Based on Population Movement Relation, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, Vol.313, No.1, pp.1–7.
30)  Boeing, G. (2019) Spatial information and the legibility of urban form: Big data in urban morphology, International Journal of Information Management, (Article in press), pp. 1–9.
31)  Carmona, M. & Heath, T. & Oc, T. & Tiesdell, S. (2003) Urban spaces-public places: The dimensions of urban design, London: Architectural Press.
32)  Chapman, J. (2009) Design for emotional durability, Design, Vol.25, No.4, pp.29-35.
33)  Chen, M. & Dai, F. & Yang, B. & Zhu, S. (2019) Effects of urban green space morphological pattern on variation of PM2.5 concentration in the neighborhoods of five Chinese megacities, Building and Environment, Vol.158, pp.1–15.
34)  Christ, W. (2000) Public versus private space, Paper presented at the International Symposium, IRS, Erkner bei Berlin, March, pp.173-188.
35)  Cowan, R. (2005) The Dictionary of Urbanism, London: Streetwise Press
36)  Cowen, E. L. (1994) The enhancement of psychological wellness: Challenges and poor unities, American Journal of Community Psychology, Vol.22, pp.149-179
37)  Diener, E. (1984) Subjective well-being, Psychological Bulletin, Vol.95, pp.542-575.
38)  Fisher-Gewirtzman, D. & Shach-Pinsly, D. & Wagner, I. A. & Burt, M. (2005) View-oriented three-dimensional visual analysis models for the urban environment, Urban Design International, Vol.10, No.1, pp.23–37.
39)  Forsyth, A. & Hearst, M. & Moakes, J. & Schmitz, K. H. (2008) Design and destinations: Factors influencing walking and total physical activity, Urban Studies, Vol.45, No.9, pp. 1973-1996.
40)  Garcia, L. M. (2018) Agonistic festivities: urban nightlife scenes and the sociability of ‘anti-social’ fun, Annals of Leisure Research, Vol.21, No.4, pp.462–479.
41)  Gehl, J. (2011) Life Between Buildings: Using Public Space, Washington: Island press.
42)  Gu, D. & Newman, G. & Kim, J. H. & Park, Y. & Lee, J. (2019) Neighborhood decline and mixed land uses: Mitigating housing abandonment in shrinking cities, Land Use Policy, Vol. 83, pp.505–511.
43)  Hier, S. P. (2004) Risky spaces and dangerous faces: Urban surveillance, social disorder and CCTV, Social and Legal Studies, Vol.13, No.4, pp.541–554.
44)  Ibrahim, H. & Salama, A. & Wiedmann, F. & Aboukalloub, B. & Awwaad, R. (2019) Identification and analysis of land use change in Doha downtown neighbourhoods, Journal of Urban Planning and Development, Vol.146, No.1965, pp.1–15.
45)  Idus, S. & Hadi, A. (2008) Spatial urban metabolism for livable city, Blueprints for Sustainable Infrastructure Conference, 9-12 December 2008, Auckland, NZ.
46)  Jacobs, A. & Appleyard, D. (1987) Toward an urban design manifesto, Journal of the American Planning Association, Vol.53, No.1, pp.112-120.
47)  Jacobs, J. (1993) The death and life of great American cities, New York: The Modern Library.
48)  Jalaladdini, S. & Oktay, D. (2011) Urban public spaces and vitality: A socio-spatial analysis in the streets of Cypriot towns, Paper summited to Asia Pacific International Conference on environment behavior studies, Salamis Bay Conti Resort Hotel, Famagusta, North Cyprus, 7-9 December 2011, pp.664-674.
49)  Jin, X.  & Long, Y. & Sun, W. & Lu, Y. & Yang, W. & Tang, J. (2017) Evaluating cities' vitality and identifying ghost cities in China with emerging geographical data, Cities, Vol. 63, pp.98–109.
50)  Kim, J. (2017) Comparing the influences of the D/H ratio, size, and facade design of an enclosed square on its perceptual qualities as a sustainable urban space in south Korea, Sustainability (Switzerland), Vol.9, No.4, pp.1–14.
51)  Kooshali, D. & Azeri, A. & Parvizi, R. & Hosseini, S. (2015) Effect of Environmental Physical Elements in Creating Residential Complex's Vitality for the Enhancement of Social Interactions, The journal of Procedia - Social and Behavioral Sciences, Vol. 01, pp.255-264.
52)  Landry, C. (2000) Urban Vitality: A New Source of Urban Competitiveness, Prince Claus Fund Journal, ARCHIS issue 'Urban Vitality / Urban Heroes.
53)  Lees, L. (2008) Gentrification and social mixing: Towards an inclusive urban renaissance?, Urban Studies, Vol.45, No.12, pp.2449–2470.
54)  Li, Q. & He, A. J. (2019) Popular support for the social security system in urban China: evidence from a cross-sectional survey in a Chinese city, Journal of International and Comparative Social Policy, Vol.35, No.3, pp.261–279.
55)  Liu, S. & Ye, Y. & Li, L. (2019) Spatial-temporal analysis of urban land-use efficiency: An analytical framework in terms of economic transition and spatiality, Sustainability, Vol.11, No.7, pp.1–20.
56)  Lynch, K. (1981) Good city form, Cambridge, MA: MIT press.
57)  Madanipour, A. (2018) Temporary use of space: Urban processes between flexibility, opportunity and precarity, Urban Studies, Vol.55, No.5, pp.1093–1110.
58)  Patrizia, S. & Chen, M. & Michael, Z. (2018) Using mobility data as proxy for measuring urban vitality, Journal of Spatial Information Science, No.16, pp.137–162.
59)  Paul, A. & Sen, J. (2018) Livability assessment within a metropolis based on the impact of integrated urban geographicfactors (IUGFs) on clustering urban centers of Kolkata, Cities, Vol.74, pp.142-150.
60)  Paumier, C. (2007) Creating a vibrant city center, (ULI) Urban Land Institute, Washington, DC: Public Land Pub.
61)  Qiao, L. & Huang, H. & Tian, Y. (2019) The identification and use efficiency evaluation of urban industrial land based on multi-source data, Sustainability, Vol.11, No.21, pp.1–17.
62)  Roddier, M. (2019) The Semiopathic City: notes on urban legibility (Erkennbarkeit), New Writing, Vol.16, No.4, pp. 62–483.
63)  Ronsivalle, D. (2018) Cities and Skills for Integration: What Can Urban Planning do? Experiences and Reflections between Public Spaces and Collective Interest for Urban and Community (Smart) Resilience, IEEE 4th International Forum on Research and Technologies for Society and Industry, RTSI 2018 - Proceedings, pp.1–6.
64)  Ryan, R. M. & Frederick, C. M. (1997) On energy, personality and health: subjective vitality as a dynamic reflection of well-being, Personality, Vol.65, pp.529-565.
65)  Ryff, C. D. (1995) Psychological well-being in adult life, Current Directions in psychological Science, Vol.41, pp.99-104.
66)  Sanul, G. & Van Heur, B. (2018) Spaces of openness: Urban citizenship and cultural infrastructures of common life in Istanbul, City, Vol.22, No.5–6, pp.801–819.
67)  Sci, I. J (2014) Factors affecting the vitality of streets in downtown Johor Bahru City, Indian Journal of Scientific Research, Vol.7, No.1, pp.361–374.
68)  Steg, L. & Van den Berg, A. & Groot, J. (2012) Environmental psychology: an introduction, New Jersey: Wiley-Blackwell Press.
69)  Stojanovski, T. (2018) How density, diversity, land use and neighborhood type influences bus mobility in the swedish city of karlstad: Mixing spatial analytic and typo-morphological approaches to assess the indirect effect of urban form on travel, Journal of Transport and Land Use, Vol.11, No.1, pp.769–789.
70)  Sung, H. & Lee, S. (2015) Residential built environment and walking activity: Empirical evidence of Jane Jacobs’ urban vitality, Journal of Transportation Research Part D, Vol.41, pp.318–329.
71)  Tarlov, E. & Silva, A. & Wing, C. & Slater, S. & Matthews, S. A. & Jones, K. K. & Zenk, S. N. (2019) Neighborhood Walkability and BMI Change: A National Study of Veterans in Large Urban Areas, Obesity, Vol.28, No.1, pp.46–54.
72)  Tyler, N. (1998) Evaluating the health of downtowns, Center for Community Economic Development, University of Wisconsin, No.23, pp.1-20.
73)  Wan, Y. & Deng, C. & Wu, T. & Jin, R. & Chen, P. & Kou, R. (2019) Quantifying the spatial integration patterns of urban agglomerations along an inter-city gradient, Sustainability, Vol.11, No.18, pp.1–21.
74)  Wang, H. & Yang, Y. (2019) Neighbourhood walkability: A review and bibliometric analysis, Cities, Vol.93, pp.43–61.
75)  Xu, Y. & Belyi, A. & Santi, P. & Ratti, C. (2019) Quantifying segregation in an integrated urban physical-social space, Journal of the Royal Society, Interface, Vol.16, No.160, pp.1–14.
76)  Yassin, H. H. (2019) Livable city: An approach to pedestrianization through tactical urbanism, Alexandria Engineering Journal, Vol.58, No.1, pp.251–259.
77)  Zhang, L. & Zhang, L. & Xu, Y. & Zhou, P. & Yeh, C. (2019) Land Use Policy Evaluating urban land use efficiency with interacting criteria: An empirical study of cities in Jiangsu China, Land Use Policy, Vol.90, pp.1–11.