مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

آسیب‌شناسی توسعه‌های منفصل شهری با تأکید بر پروژه‌های نهضت ملی مسکن مطالعه موردی: شهر یزد

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
زهرا رمضانی 1
رضا اکبری 2
محسن رفیعیان 1
1 گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد ، یزد، ایران
2 گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه یزد، یزد، ایران
10.22034/jsc.2025.519093.1840
چکیده
نیاز به تأمین مسکن به‌خصوص برای اقشار کم‌درآمد، موجب اجرای طرح‌های مختلفی توسط دولت شده است که اخیراً با عنوان نهضت ملی مسکن در توسعه‌هایی منفصل اجرا می‌شود. هدف از پژوهش حاضر، آسیب‌شناسی توسعه‌های منفصل شهری با تأکید بر پروژه‌های نهضت ملی مسکن است که با استفاده از مطالعات اسنادی و میدانی و روش توصیفی- تحلیلی، کمی و تکنیک آینده‌پژوهی انجام‌شده است. در این راستا، پس از مطالعات اسنادی، ابتدا با 4 نفر از متخصصان آشنا به مفاهیم توسعه‌های منفصل و پروژه‌های نهضت ملی مسکن مصاحبه شد و با تکنیک گلوله برفی این مصاحبه‌ها تداوم یافت. باوجودآنکه به نظر می‌رسید در مصاحبه 12 اشباع نظری حاصل‌شده است، این مصاحبه‌ها تا نفر 14 ادامه یافت تا شاخص‌های آسیب‌رسان به توسعه‌های منفصل تدقیق شوند. سپس، بر اساس جامعیت دیدگاه‌ها و آمادگی برای همکاری، 9 نفر از اعضای تیم دلفی انتخاب و پرسشنامه‌های دلفی میان آن‌ها توزیع شدند. یافته‌های پژوهش با تحلیل نرم‌افزار میک‌مک نشان داد که 8 عامل «تغییر هویت معماری سنتی مساکن»، «عدم توجه بر اختلاط کاربری‌ها»، «عدم احساس تعلق مکانی و حس مکان»، «تقابل فرهنگی ساکنان»، «پایین بودن نرخ اشتغال و فرصت‌های شغلی»، «بی‌توجهی به زیرساخت‌های حمل‌ونقل کارآمد»، «عدم توسعه زیرساخت‌های الکترونیک نظیر متاورس، شهر هوشمند و...» و «بی‌توجهی به خواست و مشارکت مردم در راستای ارتقاء ظرفیت اداری» عوامل کلیدی هستند که آسیب‌های جدی به توسعه‌های منفصل شهر آینده وارد می‌کنند. نهایتاً بر مبنای این شاخص‌ها، راهکارهای رفع این آسیب‌ها تبیین شده است.
کلیدواژه‌ها
توسعه شهری منفصل
آسیب شناسی
نهضت ملی مسکن
یزد
  1. اسلامپور، علی‌محمد. (1403). ارزیابی نقاط قوت و ضعف طرح نهضت ملی مسکن در قالب برنامه‌ریزی محله محور با تأکید بر مکان‌یابی سایت شهرک امام خمینی کرمانشاه. همایش ملی علوم انسانی با رویکرد نوین، 256-245.
  2. ایمانی‌جاجرمی؛ حسین و مسعودیان، مهدی (1398)؛ سکونتگاه‌های جدید و بازتولید نابرابری اجتماعی (تجربه زیسته ساکنان مسکن مهر صدرای شیراز). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، 8(1)، 222-199. Doi:10.22059/jisr.2019.258589.691
  3. بختیار نصرآبادی، آمنه و اسلامی، شیرین. (1400)، تبیین اصول ماندگار زیبایی‌شناسی در سکونتگاه‌های شهری، نمونه مطالعاتی: مسکن مهر شهرک پردیسان قم. فصلنامه مطالعات طراحی شهری و پژوهش‌های شهری، 4(2)، 30-15.
  4. بزی، خدارحم. (1395). تأملی بر مسائل و مشکلات شهرهای جدید با تأکید بر شهر جدید رامشار (زابل). معماری سبز، 2(3)، 30-19.
  5. بزی، خدارحم و افراسیابی‌راد، محمدصادق. (1388). سنجش و ارزیابی میزان موفقیت و کارایی شهرهای جدید (مطالعه موردی: شهر جدید صدرا). مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 1(2)، 134-111.
  6. بهمنش، بهزاد؛ شفقی، سیروس و مختاری ملک‌آبادی، رضا. (1399). سنجش و تحلیل مکانی پهنه‌های توسعه درون‌زا در منطقه 3 کلانشهر اصفهان. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، 35(4)، 375- 367.
  7. جعفریان، بابک؛ سرور، رحیم و برنا، رضا. (1397). مدل‌یابی موانع تحقق‌پذیری طرح‌های آمایش سرزمین استان تهران با رویکرد آینده‌پژوهی. فصلنامه علمی پژوهشی و بین‌المللی جغرافیا انجمن جغرافیای ایران، 16(59)، 94-77.
  8. جعفری، علی و حبیب‌پور، علی‌اصغر. (1387). ارزیابی اثرات توسعه شهرهای جدید بر محیط‌زیست (مطالعه موردی: شهر جدید پردیس تهران). فصلنامه مدیریت شهری، 21، 58-45.
  9. حاج‌علیزاده، احمد. (1397). ارزیابی تغییرات کاربری و گسترش افقی شهری با تأکید بر نقش اقتصاد شهری، نمونه موردی شهر اردبیل. فصلنامه علمی پژوهشی و بین‌المللی جغرافیا انجمن جغرافیای ایران ، 16(57)، 29-19.
  10. خزائی، سعید؛ اوضاعی، افسانه و دفنوک، ملیحه. (1398). راهنمای جامع سناریو ویزارد. قم: کاریز
  11. دانش‌پایه، نسار؛ حبیب، فرح و طغیانی، شیرین. (1396). تدوین شاخص‌های کالبدی مؤثر در خلق حس مکان در توسعه جدید شهری. مدیریت شهری، 47، 130-119.
  12. ریاحی، وحید؛ طهماسبی، اصغر؛ عزیزپور، فرهاد و حسینی، محمد (1401)، تحلیل و آینده‌پژوهی اثرات توسعه شهر جدید عالیشهر بر سکونتگاه‌های پیرامونی. مجله پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10 (3)، 237-215. DOI: 10.22059/jurbangeo.2021.332014.1594
  13. زارع‌شاه‌آبادی، اکبر؛ بنیاد، لیلی و غلامی، میثم (1399)، بررسی رابطه حق به شهر و احساس امنیت اجتماعی در بین شهروندان شهر یزد. فصلنامه علمی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 10(39)، 124- 109. DOR: 20.1001.1.22516735.1399.10.39.8.0
  14. زنگنه شهرکی، سعید. (1394). سنجش و اندازه‌گیری فضایی- زمانی فرم شهر یزد با به‌کارگیری متریک‌های فضایی. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 15(38)، 30-7. DOR: 20.1001.1.22287736.1394.15.38.2.2
  15. زیویار، پروانه و رجبی، آزیتا. (1387). گسترش فضایی و ضرورت ایجاد شهرهای جدید، نمونه موردی: شهر جدید پردیس. فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 5(19)، 66-53.
  16. صفایی‌پور، مسعود و شنبه‌پور مادون، فرشته. (1399). تحلیل ساختاری توسعه شهری کلان‌شهر اهواز با رویکرد آینده‌پژوهی. مطالعات توسعه پایدار شهری، 2، 17-1.
  17. طبرسا، محمدعلی؛ پاسیان خمری، رضا و حسینی فوجردی، سیدمحسن. (1397). کاربرد تکنیک چیدمان فضا برای مقایسه تطبیقی میان ساختار فضایی بافت‌های تاریخی و توسعه‌های جدید شهری (نمونه پژوهش: بافت تاریخی و شهرک فرهنگیان گرگان). معماری و شهرسازی ایران، 9(16)، 16-5. https://doi.org/10.30475/isau.2019.87930
  18. ظهوری، فرشید؛ شمس، مجید؛ ملک‌حسینی، علی. (1402). انطباق‌پذیری راهبرد طرح نهضت ملی مسکن با نظام برنامه‌ریزی محله محور (نمونه موردی: شهر سنندج). فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، 13(51)، 96-82. Doi:10.22034/jgeoq.2023.226967.2432
  19. طالبیان، حامد؛ مولایی، محمدمهدی و قراری، فریما. (1396). تحلیل ساختاری به روش میک‌مک فازی در آینده‌نگاری راهبردی. آینده‌پژوهی ایران، 2(1)، 104-75. DOR: 20.1001.1.63652423.1396.2.1.4.4
  20. عابدینی، اصغر. (1397). ارزیابی و اولویت‌بندی چالش‌های مسکن مهر در ارتباط با خانوارهای کم‌درآمد در ایران، نمونه موردی: شهر ارومیه. مجله شهر پایدار، 1(1)، 56-41. Doi:10.22034/jsc.2018.87698
  21. عبدی‌سلوط، مهسا؛ خادمی، سیدجواد و صفری، حسین. (1400). ارزیابی نقش فضاهای باز مجتمع‌های مسکونی بر ایجاد حس امنیت ساکنین با تأکید بر رویکرد CPTED (نمونه موردی: مسکن مهر رشت). معماری شناسی، 4(19)، 154-144.
  22. عزیزی، محمدمهدی و آراسته، مجتبی. (1390). ارزیابی تحقق‌پذیری پیش‌بینی‌های کاربری اراضی و پیشنهادهای جهات توسعه در طرح جامع شهر لار. مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه‌ای، 3(11)، 22-1.
  23. عظیمی، نورالدین؛ زالی، نادر و آزاده، سیدرضا. (1395). تحلیل الگوهای توسعه فیزیکی شهرهای ایران با توجه به متغیرهای جمعیتی، طبیعی و کالبدی. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 48(3)، 473-461. Doi:10.22059/jhgr.2016.52187
  24. قائدرحمتی، صفر و بهنام‌مرشدی، حسن. (1395). تحلیل مدیریت سیاسی فضا در شهرهای جدید ایران و ارائه برنامه‌های راهبردی. پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، 1(4)، 137-115. https://doi.org/10.22067/pg.v1i4.61501
  25. قربانی، رسول و طاهونی، مهدیه. (1398). بررسی رشد فرم فضایی- کالبدی شهر با استفاده از مدل‌های کمی، مطالعه موردی: شهر سردرود. نشریه جغرافیا و برنامه‌ریزی، 23(67)، 262-243. Doi:10.22034/gp.2021.10827
  26. قرخلو، مهدی و عابدینی، اصغر. (1387). ارزیابی چالش‌ها و مشکلات شهرهای جدید و میزان موفقیت آن‌ها در ایران: شهر جدید سهند. آمایش فضا و ژئوماتیک، 13(1)، 191- 165.
  27. قسمتی تبریزی، علی و عرب پناهیان، محمد. (1403). قانون جهش تولید مسکن، تضعیف مدیریت اموال غیرمنقول دولتی و نقش حاکمیت اراده. فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 16(36)، 194-163. Doi:10.22075/feqh.2024.34168.3926
  28. مودودی ارخودی، مهدی و محمدی، زهرا. (1399). تبیین کیفیت زندگی ساکنان مسکن مهر، مطالعه موردی: شهر قاین. مجله شهر پایدار، 3(2)، 45-31. Doi:10.22034/jsc.2020.195619.1074
  29. مولایی، محمدمهدی و طالبیان، حامد. (1395). آینده‌پژوهی مسائل ایران با روش تحلیل ساختاری. مجلس و راهبرد، 23(86)، 32-5.
  30. وارثی، حمیدرضا؛ احمدیان، مهدی و غلامحسینی، رحیم. (1392). تحلیل و ارزیابی عملکرد جمعیت‌پذیری شهرهای جدید (نمونه مطالعه: شهر جدید مهاجران). مجله برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 3(4)، 154-133. Dor:20.1001.1.22287485.1392.3.4.10.3
  31. وارثی، حمیدرضا و احمدی، صغری. (1390). بررسی عملکرد شهرهای جدید با تأکید بر جمعیت‌پذیری (نمونه موردی: شهر جدید مجلسی). فصلنامه جمعیت، 18(75 و 76)، 177-157.
  32. هادیانی، زهره و حسینی، سیدعلی. (1399). بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر عدم موفقیت شهرهای جدید در ایران با رویکرد آینده‌پژوهی (نمونه موردمطالعه: شهر جدید صدرا). دو فصلنامه آینده‌پژوهی ایران، 5(1)، 79-49.
  33. Abedini, A. (2018), The Assessments and Prioritize of Challenges Mehr Housing in Relation to Low Income Families in Iran, Case Study: City of Urmia. Journal of Sustainable City, 1(1), 41-56. Doi:10.22034/jsc.2018.87698 [In Persian].
  34. Akbari, R., & Eidy, Z. (2024). Key factors on the spatial structure of smart city in an ICT dominated era (case study: Greater Mashhad). Ain Shams Engineering Journal, 15(12), 103115. https://doi.org/10.1016/j.asej.2024.103115
  35. Alberti, M. (2005). The effects of urban patterns on ecosystem function. International Regional Science Review, 28(2), 168–192. https://doi.org/10.1177/0160017605275160
  36. Alesaily, Z., & Albialy, A. (2025). Future Cities: A Bibliometric Review, 1875 to 2024. Sustainable Futures, 100801. https://doi.org/10.1016/j.sftr.2025.100801
  37. Azimi, N., Zali, N., & Azadeh, S, R. (2016), Analysis of the Patterns of Physical Development of Iranian Cities According to Population, Natural and Physical Variables. Human Geography Research, 48(3), 461-473. https://doi.org/10.22059/jhgr.2016.52187 [In Persian].
  38. Azizi, M., & Arasteh, M. (2011), Evaluation of the feasibility of land use predictions and development direction proposals in the Lar City Master Plan. Urban and Regional Studies and Research, 3(11), 1-22. [In Persian].
  39. Abdi-Salout, M., Khademi, S, J., & Safari, H. (2021), Evaluation of the Role of Open Spaces in Residential Complexes on Creating a Sense of Security for Residents with an Emphasis on the CPTED Approach (Case Study: Mehr Housing, Rasht). Architecture, 4(1), 144-154. [In Persian].
  40. BakhtiarNasrabadi, A., & Eslami, Sh (1400), Explanation of the enduring principles of aesthetics in urban settlements, Case study: Mehr housing in Pardisan town of Qom. Journal of Urban Design Studies and Urban Research, 4(2), 15, 15-30. [In Persian].
  41. Barredo, J. I., & Demicheli, L. (2003). Urban sustainability in developing countries’ megacities: Modelling and predicting future urban growth in Lagos. Cities, 20(5), 297–310. https://doi.org/10.1016/S0264-2751(03)00047-7
  42. Bazzi, K. R. (2016), Reflection on the issues and problems of new cities with emphasis on the new city of Ramshar (Zabol). Green Architecture, 2(3), 19-30. [In Persian].
  43. Bazzi, K. R., & Afrasiabi-Rad, M. S. (2009), Measuring and evaluating the success and efficiency of new cities (Case study: Sadra new city). Urban and Regional Studies and Research, 1(2), 111-134. [In Persian].
  44. Behmanesh, B., Shafaghi, S., & Mokhtari malakabady, R. (2020), Spatial Assessment and Analysis of Endogenous Development Zones; the Case Study of Region 3 of Isfahan Metropolis. GeoRes, 35 (4), 367-375. [In Persian].
  45. Bibri, S. E., & Krogstie, J. (2019). A scholarly backcasting approach to a novel model for smart sustainable cities of the future: strategic problem orientation. City, Territory and Architecture, 6(1), 1–20. https://doi.org/10.1186/s40410-019-0102-3
  46. Brueckner, J. K., & Largey, A. G. (2008). Social interaction and urban sprawl. Journal of Urban Economics, 64(1), 18–34. https://doi.org/10.1016/j.jue.2007.08.002
  47. Daneshpayeh, N., Habib, F., & Toghiani, Sh. (2017). Development of effective physical indicators in creating a sense of place in new urban development. Urban Management, 47, 130-119. [In Persian].
  48. Deal, B., & Schunk, D. (2004). Spatial dynamic modeling and urban land use transformation: A simulation approach to assessing the costs of urban sprawl. Ecological Economics, 51(1–2), 79–95. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2004.04.008
  49. Garakhlo, M., Abedini, A. (2008), Assessment of the challenges and problems of new cities and their success rate in Iran: New Sahand City. Spatial Planning and Geomatics, 13(1), 191-165. [In Persian].
  50. Ghaedrahmati, S., & Behnam Morshidi, H. (2017), The Analysis of Political Management of Space in New Towns of Iran and Providing Strategic Plans. Research Political Geography Quarterly,1(4), 137-115. https://doi.org/10.22067/pg.v1i4.61501 [In Persian].
  51. Ghesmati Tabrizi, A., & Arabpanahan, M. (2024), The Law of Leap in Housing Production: A Challenge to Governmental Real Estate Management and Autonomy of Will. Journal of Islamic Jurisprudence and Law Studies, 16(36), 194-163. 10.22075/feqh.2024.34168.3926 [In Persian].
  52. Ghorbani, R., & Tahooni, M. (2021), Survey of spatial forms - physical city using quantitative models case study : sardroud city. Journal of Geography and Planning, 23(67), 262-243. 10.22034/gp.2021.10827 [In Persian].
  53. Hadyani, Z., & Hosseini, S., (2010); Analysis of the Most Important Factors Affecting the Failure of New Cities in Iran with the Foresight Approach (Case Study: Sadra New Town). Journal of Iran Futures Studies, 5(1), 49-79. 10.30479/jfs.2020.12093.1134 [In Persian]
  54. Hajalizade, A. (2022). Evaluation of land use changes and horizontal urban expansion with an emphasis on the role of urban planning in the case of Ardabil city, A case study of Ardabil city. Journal of the Iranian Geographical association, 16(57), 19-29. [In Persian].
  55. Imani Jajarmi, H., & Masoudian, M. (2019). Mehr Housing Project and Reproduction of Social Inequality (Living Experiences in Sadra). Social Studies and Research in Iran, 8(1), 222-199. 10.22059/jisr.2019.258589.691 [In Persian].
  56. Islampour, A, M. (2023), Evaluation of the strengths and weaknesses of the National Housing Movement Plan in the form of neighborhood-based planning with emphasis on the location of the Imam Khomeini Town site in Kermanshah. National Conference on Humanities with a New Approach, 256-245. [In Persian].
  57. Jafari, A., & Habibpor, A, A. (2000); Evaluation of new cities development effect on the environment Case study: pardis- Tehran. Journal of Urban Management, 21, 45-58. [In Persian].
  58. Khazaee, S., Ozaee, A., & Dafnuk, M. (2018). Comprehensive Guide to ScenarioWizard. Qom: Kariz [In Persian].
  59. Polidoro, M., de Lollo, J. A., & Barros, M. V. F. (2012). Urban sprawl and the challenges for urban planning. Journal of Environmental Protection, 3(9), 1010-1019. DOI:10.4236/jep.2012.39117
  60. Mododi Arkhudi, M., & Mohammadi, Z. (2020), Explaining the Mehr Housing Residents’ Quality of Life Case Study: Qaen City. Journal of Sustainable City, 3(2), 31-45. 10.22034/jsc.2020.195619.1074 [In Persian].
  61. Mowlaei, M., & Talebian, H. (2016); Futures Studies of Iran’s Issues by Structural Analysis Method. Majlis and Rahbord, 23(86), 5-32. [In Persian].
  62. Naeema, M. A., Syamsuddin, S., & Sulaiman, A. B. (2016). Policies and Issues Concerning Urban Sprawl and Compact Development Paradigm Adoption in Greater Kuala Lumpur. Malaysia (Malaysia Sustainable Cities Program, Working Paper Series). 2, 1–14.
  63. Nickayin, S. S., Salvati, L., Coluzzi, R., Lanfredi, M., Halbac-cotoara-zamfir, R., Salvia, R., Quaranta, G., Alhuseen, A., & Gaburova, L. (2021). What Happens in the City When Long-Term Urban Expansion and (Un) Sustainable Fringe Development Occur : The Case Study of Rome. https://doi.org/10.3390/ijgi10040231
  64. Razin, E. (1998). Policies to control urban sprawl: Planning regulations or changes in the “rules of the game”?. Urban Studies, 35(2), 321–340. https://doi.org/10.1080/0042098985005
  65. Riyahi, V., Tahmasebi, A., Azizpour, F., & Hosseini, M. (2023), Analysis and future research of the effects of the development of the new city of Alishahr on the surrounding settlements. Geography Urban Planning Research, 10 (3), 237-215. DOI: 10.22059/jurbangeo.2021.332014.1594 [In Persian].
  66. Rogers, C. D. F., & Hunt, D. V. L. (2019). Realising visions for future cities: An aspirational futures methodology. Proceedings of the Institution of Civil Engineers: Urban Design and Planning, 172(4), 125–140. https://doi.org/10.1680/jurdp.18.00010
  67. Safaeipour, M., & Shanbepoor Madavan, F. (2021), Structural Analysis of Urban Development of Ahvaz Metropolis with Futuristic Research Method. Sustainable Urban & Reginal Development Studies Quarterly, 2, 1-17. [In Persian].
  68. Snieška, V., & Zykiene, I. (2014). The Role of Infrastructure in the Future City: Theoretical Perspective. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 156(April), 247–251. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2014.11.183
  69. Tabarsa, M, A., PasianKhomri, R., & Hoseini Foogerdi, S, M. (2018); Comparison of Spatial Structure of Historical Contexts and New Neighborhood Development Based on Space Syntax Technique (Case Study: Gorgan Historical Texture & Farhangian Neigbourhood). Architecture and Urban Planning of Iran, 9(16), https://doi.org/10.30475/isau.2019.87930 [In Persian].
  70. Talebian, H., Mowlaee, M, M., & Gharari, F. (2017), Structural Analysis with Fuzzy MICMAC in Strategic Foresight. Journal of Iranian Futures Studies, 2015, 2(1), 104-75. DOR: 20.1001.1.63652423.1396.2.1.4.4 [In Persian].
  71. Varesi, H., Ahmadian, M., & Gholamhosseini, R. (2014), Analysis and Evaluation of the Performance of New Towns Population Attraction. Journal of Spatial Planning, 3(4), 133-154. 20.1001.1.22287485.1392.3.4.10.3 [In Persian].
  72. Varesi, H., Ahmadi, S., (2011), Investigating the Performance of New Cities with Emphasis on Population Capacity (Case Study: New City of Majlesi). Journal of Population, 75 & 76. [In Persian].
  73. Ziviar, P., & Rajabi, A. (2008), Spatial expansion and the necessity of creating new cities, case study: the new city of Pardis. Journal of Geographical Land, 5(19), 53-66. [In Persian].
  74. Zanganeh, S. (2015), Measuring spatial - temporal of Yazd urban form using spatial metrics. Journal of Applied Research in Geographic Sciences, 15(38), 7-30. 20.1001.1.22287736.1394.15.38.2.2 [In Persian].
  75. ZareShahabadi, A., Bonyad, L., & Gholami, M. (2020), The study of the relationship between the feeling of the right to the city and the sense of social security among the citizens of Yazd. Journal of Regional Planning, 10(39), 109-124. DOR: 20.1001.1.22516735.1399.10.39.8.0 [In Persian].
  76. Zohori, F., Shams, M., & Malekhosseini, B. (2023), Adaptability of the strategy of the national housing movement plan with the neighborhood-based planning system (case example: Sanandaj city). Quarterly of Geography & Regional Planning, 13(51), 82-96. 10.22034/jgeoq.2023.226967.2432 [In Persian].
مجله شهر پایدار
دوره 8، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 75-95