مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

تحلیلی بر توسعه شهرنشینی و آسیب‌های محیط‌زیست در ارتباط با تغییرات کاربری اراضی مطالعه موردی: شهر بناب

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
منیژه لاله پور
مرضیه اسمعیل پور
حامد اشرفی
گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، شهر مراغه، ایران
10.22034/jsc.2025.497671.1825
چکیده
طبق اصل پنجاهم قانون اساسی ایران؛ حفظ محیط‌زیست وظیفه‌ای عمومی است. در این میان پیوند میان ملاحظات زیست‌محیطی باسیاست‌های کاربری اراضی، رهیافتی برای پیشگیری از آسیب‌های زیست‌محیطی محسوب می‌شود. اهمیت موضوع ازآن‌جهت است که جایگاه برنامه‌ریزی کاربری زمین را در حفظ منابع زیست‌محیطی نشان می‌دهد؛ این در حالی است که تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و باغات پیرامون شهرها در نیم‌قرن اخیر، منابع حیاتی اکوسیستم را در معرض تهدید قرار داده است. تحقیق حاضر این مسئله را در شهر بناب از توابع استان آذربایجان شرقی بررسی کرده است. داده‌های تحقیق مربوط به بازه‌های زمانی 2002، 2012 و 2022 است. در پردازش تصاویر از روش Fuzzy Art Map استفاده گردید. روش جداول متعامد و ضریب کاپا، برای پایش تغییرات کاربری اراضی انتخاب شدند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در حدود 1830 هکتار از اراضی کشاورزی شامل اراضی باغات و اراضی دیم در بازه زمانی 2002-2022 به ساخت‌وسازهای شهری تبدیل‌شده است. تشدید ساخت‌وسازها طی سال‌ها باعث فشار قابل‌توجهی بر بستر اکولوژیک، به‌ویژه اراضی کشاورزی شده است. بیشترین حجم این تغییرات کاربری بین سال‌های 2012-2022 است که نشان‌دهنده ضریب افزایشی و شدت تخریب اراضی کشاورزی در سال‌های اخیر است. در نتیجه این تغییرات؛ کیفیت منابع آبی زیرزمینی و خاک‌های محدوده اطراف شهر به دلیل کاهش سطوح قابل‌نفوذ خاک، نفوذ شیرابه زباله‌ها، ورود حجم زیادی از فاضلاب‌های خانگی و صنعتی، به‌شدت کاهش‌یافته است. حفظ و احیای این منابع حیاتی، نیازمند استراتژی‌های باز زنده سازی محیط‌زیست در تصمیمات و برنامه‌ریزی کاربری زمین می‌باشد.
کلیدواژه‌ها
آسیب‌های زیست محیطی
توسعه شهرنشینی
تغییرات کاربری اراضی
شهر بناب
  1. اشرفی، حامد. (1401). ارزیابی اثرات توسعه افقی شهرها بر تغییرات کاربری اراضی پیرامونی شهرها (مطالعه موردی: شهر بناب). پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری به راهنمایی دکتر منیژه لاله پور، دانشگاه مراغه.
  2. بیدل، حامد؛ احمدی زاده، سعیدرضا؛ طیبی، جواد و غلامعلی فرد، مهدی. (1402). مدل‌سازی توسعه شهری با الگوریتم بهینه یابی گرگ خاکستری و تغییر کاربری نواحی پیرامونی شهر مشهد. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 4 (46). 38-21. doi:10.61186/serd.12.46.21  
  3. حاجتی ضیابری، نیما؛ صمدزاده، رسول و نظم فر، حسین. (1400). ارزیابی اثرات زیست‌محیطی خزش شهری در روند توسعه شهر (مطالعه موردی: شهر رشت). فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 8 (26). 55-30. doi: 10.22080/usfs.2021.3117
  4. حسینی، مهدی؛ برقچی، معصومه؛ باقرزاده، فهیمه و صیامی، قدیر. (1394). ارزیابی تأثیرات زیست‌محیطی گسترش بی‌رویه شهرها (مطالعه موردی: پروژه مسکن مهر- طرقبه). فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 5 (18)، 58-43.
  5. حسین‌آبادی، سعید و اکبری، ابراهیم. (1402). تحلیل تغییرات کاربری اراضی و سیمای سرزمین در مناطق شهری و پیرامون آن‌ها مطالعه موردی: شهر شاهرود. مجله شهر پایدار، 6 (3)، 98-79.doi: 10.22034/jsc.2024.367302.1663
  6. ستاری، محمدحسین؛ سرور، رحیم و مهدوی، مسعود. (1399). ارزیابی اثرات پراکنده رویی در تغییر کاربری اراضی شهری مطالعه مورد: کلان‌شهر تهران. مجله شهر پایدار، 3 (4)، 121-107. doi: 10.22034/jsc.2020.236729.1267
  7. رحیمی، علی. (1388). انسان، توسعه، محیط‌زیست. نشریه کتاب ماه علوم اجتماعی، 20. 118-110.
  8. سازمان حفاظت محیط‌زیست. (1380). دانستنی‌های زیست‌محیطی برای همه. تهران: سازمان حفاظت محیط‌زیست.
  9. سرور، هوشنگ؛ لاله پور، منیژهو خیری زاده، منصور. (1393). نقش عوامل محیطی در امکان‌سنجی توسعه فیزیکی بهینه شهر ملکان، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 5 (18). 95-114.
  10. شمس‌الدینی، علی؛ کیانی، پریا و امیری، محمدرضا. (۱۳۹۵). تحلیلی بر قابلیت‌ها و محدودیت‌های توسعه فیزیکی شهر نورآباد ممسنی، با تأکید بر شاخص‌های شهر سالم در مدل swot. نشریه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 7 (26)، 130-113.
  11. فرخ زاده، بهنوش؛ گوران، نوذر و آقابیگی، سهیلا. (1402). مدل‌سازی روند تغییرات کاربری اراضی منطقه گهواره، استان کرمانشاه. مجله سامانه‌های سطوح آبگیر باران ایران، 11 (2)، 62-48. Doi: 20.1001.1.24235970.1402.11.2.4.2  
  12. مخدوم، مجید. (1369). دستورالعمل بررسی توان محیط‌زیست برای طرح‌های توسعه شهری. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
  13. میلر، جورج تایر. (1931). زیستن در محیط‌زیست. ترجمه مجید مخدوم، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  14. محمدزاده، رحمت. (1386). اثرات زیست‌محیطی توسعه فیزیکی شتابان شهرها. فصلنامه جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 9، 93-112.
  15. محمودیان نجف‌آبادی، میثم و ستوهیان، فرزاد. (1398). پیامدهای زیست‌محیطی تغییرات کاربری اراضی کشاورزی پیرامون شهرها (مطالعه موردی: شهر خمام). چهارمین کنگره بین‌المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط‌زیست ایران، تبریز. 7-1.
  16. ولی پور، کامران؛ رضوانی، علی‌اصغر و پیری، سعید. (1400). تحلیلی بر اثرات توسعه فیزیکی شهرها بر آینده محیط‌زیست شهری (مطالعه موردی: شهر جدید پرند). فصلنامه آینده‌پژوهی شهری، 1، 20-1. doi: 10.30495/uf.2021.683866
  17. Ashrafi, H. (2022). Evaluation of the effects of the horizontal development of cities on land use changes around the cities (case study: Benab city). Master's thesis in geography and urban planning under the guidance of Dr. Manijeh Lalepour, University of Maragheh. [In Persian].
  18. Bidel, H., Ahmadizadeh, S., Tayibi, J., & Gholam, A. M. (2023). Modeling urban development with gray wolf optimization algorithm and changing the use of peripheral areas of Mashhad city. Space Economy and Rural Development Quarterly, 4 (46), 21-38. doi:10.61186/serd.12.46.21. [In Persian].
  19. Carpio, O.V. D., & Fath, B. (2011). Assessing the environmental impacts of urban growth using land use/land cover, water quality and health indicators: A Case Study of Arequipa, Peru. American Journal of Environmental Sciences, 7 (2), 90-101.
  20. Environmental Protection Organization. (2001). Environmental knowledge for everyone. Tehran: Environmental Protection Organization.. [In Persian]
  21. Farokhzadeh, B., Goran, N., & Aghabeigi, S. (2023). Modeling Land Use Change Trends in the Gahvareh Region, Kermanshah Province. Journal of Rainwater Harvesting Systems, 11(2), 48–62. doi: 20.1001.1.24235970.1402.11.2.4.2
  22. Farokhzadeh, B., Goran, N., & Aghabeigi, S. (2023). Modeling Land Use Change Trends in the Gahvareh Region, Kermanshah Province. Iranian Journal of Rainwater Harvesting Systems, 11(2), 48–62. doi: 20.1001.1.24235970.1402.11.2.4.2.  [In Persian] 
  23. Gholami, A., Yongqiang, Y., Sadoddin, A., & Zhang, W. (2021). Soil Organic Carbon Stock Changes in Response to Land-use Changes in Iran. Journal Of Range Land Science, 11 (3), 247-268.
  24. Hosseini, M., Baraghchi, M., Bagherzadeh, F., & Siami, Q. (2014). Assessment of the environmental effects of the uncontrolled expansion of cities (case study: Mehr-Tarqabeh housing project). Regional Planning Quarterly, 5 (18), 58-43.[In Persian].
  25. Hosseinabadi, S., & Akbari, E. (2023). Analysis of Land Use and Landscape Changes in Urban Areas and Their Surroundings: Case Study of Shahroud City. Journal of Sustainable City, 6(3), 79–98. doi: 10.22034/jsc.2024.367302.1663. [In Persian]
  26. Hajti Ziabri, N., Samadzadeh, R., & Nazmfar, H. (2021). Evaluation of the environmental effects of urban creep in the process of city development (case study: Rasht city). Journal of Urban Structure and Function Studies, 8 (26), 55-30. doi: 10.22080/usfs.2021.3117. [In Persian]
  27. Kharel, G. (2010). Impacts of urbanization of environmental resource: A land use planning perspective. Master's thesis. Supervising Professor: Ardeshir Anjomani. The University of Texas at Arlington.
  28. Khanh Linh, L.H., Pham, T.G., Pham, T.H., Minh Tran, Ch.T. & Nguyen, T.Q. (2024). Land-Use and Land-Cover Changes and Urban Expansion in Central Vietnam: A Case Study in Hue City. Journal of Urban Science, 8 (242), 2-14. https://doi.org/10.3390/urbansci8040242.
  29. Malah, A., Bahi, H., Radoine, H., & Maanan Mastouri, H. (2022). Assessment of urban environmental quality: A case study of Casablanca, Moracco. International Conference Geospatial Asia-Europe 2021 and GeoAdvances, 5–6 October. https://doi.org/10.5194/isprs-archives-XLVI-4-W3-2021-205-2022.
  30. Mahmoudian, N. M., & Sotohian, F. (2018). Environmental consequences of agricultural land use changes around cities (case study: Khammam city). 4th International Congress of Agricultural Development, Natural Resources, Environment and Tourism of Iran, Tabriz. 1-7.[In Persian].
  31. Makhdoom, M. (1990). Guidelines for environmental assessment for urban development plans. Tehran: Ministry of Housing and Urban Development. [In Persian]
  32. Miller, G. T. (1931). Living in the environment. Translated by Majid Makhdoom, 13th edition. 2013. Tehran University Publications. [In Persian]
  33. Mohammadzadeh, R. (2007). Investigating the environmental effects of rapid physical development of cities. Regional Geography and Development Quarterly, 9, 93-112. [In Persian]
  34. Rahimi, A. (2008). Man, Development, Environment. Monthly Book of Social Sciences, No. 20. 110-118.[In Persian]
  35. Rahnama, M.R. (2021). Simulation of land use land cover change in Melbourne metropolitan area from 2014 to 2030: using multilayer perceptron neural networks and Markov chain model. Australian Planner, 57, 36-49. https://doi.org/10.1080/07293682.2021.1920994
  36. Shams Adini, A., Kayani, P., & Amiri, M. (2016). An analysis of the capabilities and limitations of the physical development of Noorabad Mamsani city, with an emphasis on the indicators of a healthy city in the SWOT model. Journal of Urban Research and Planning, 7 (26). 113-130. [In Persian]
  37. Satari, M., Sarvar, R., & Mahdavi, M. (2020). Assessment of the Effects of Urban Sprawl on Land Use Change: Case Study of Tehran Metropolis. Journal of Sustainable City, 3(4), 107–121. doi: 10.22034/jsc.2020.236729.1267 [In Persian]
  38. Sarvar, H., Lalepur, M., & Khairizadeh, M. (2013). The role of environmental factors in the feasibility of optimal physical development of Malekan city. Journal of Urban Planning and Research, 5 (18), 95-114.[In Persian].
  39. Trinder, J. (2020). Assessing environmental impact of urban growth using remote sensing. The journal of Geo-Spatial Information Science. https://doi.org/10.1080/10095020.2019.1710438.
  40. Yuan, F. (2007). Urban expantion and its environmental impact analysis using resolution remote sensing data:case study in the greater Mankato area. asprs 2007 annual conferece, Tampa, Florida, May 7-11.
  41. Valipour, K., Rizvani, A., & Piri, S. (2021). An analysis of the effects of the physical development of cities on the future of the urban environment (case study: New Parand city). Urban future research quarterly, 1, 1-20. doi: 10.30495/uf.2021.683866. [In Persian]
مجله شهر پایدار
دوره 8، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 23-38