مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

تحلیل پیامدهای جاپای بوم‌شناختی بر پایداری کلان‌شهر تهران

نوع مقاله : مقاله مستخرج از پایان نامه

نویسندگان
بابک مرادی
فرزانه ساسانپور
علی شماعی
گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی، دانشکده علوم جغرافیای، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.22034/jsc.2025.476326.1801
چکیده
جاپای بوم‌شناختی نشان‌دهنده میزان مصرف منابع طبیعی و خدمات موردنیاز انسان است و برابر با مقدار زمین یا آب لازم برای تأمین نیازهای مصرفی جامعه و جذب پسماندهای تولیدی آن‌ها می‌باشد. در این پژوهش، از روش‌های جاپای بوم‌شناختی و نرم‌افزار GIS برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و ارزیابی پایداری استفاده‌شده است. جاپای بوم‌شناختی و ظرفیت زیستی شهر تهران با بهره‌گیری ازاین‌روش کمی و ارزیابی جاپای بوم‌شناختی و ظرفیت زیستی، از روش توصیفی-تحلیلی و منابع کتابخانه‌ای استفاده‌شده است. تحلیل‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که جاپای بوم‌شناختی تهران معادل 6.12 هکتار و ظرفیت زیستی آن 0.0141 هکتار است. شهر تهران در مقایسه با ظرفیت زیستی و جاپای بوم‌شناختی خود دچار کمبود زیست‌محیطی است و از نظر اکولوژیکی در وضعیت ناپایداری قرار دارد. بررسی ظرفیت زیستی آن با کسری تعادل اکولوژیکی معادل 74,632,890.7 هکتار مواجه است. بر اساس محاسبات انجام‌شده، کلان‌شهر تهران از نظر بوم‌شناختی ناپایدار است و با الگوهای مصرف فعلی، ساکنان آن توانایی تأمین نیازهای خود از طریق تولیدات داخلی را ندارند. میزان مصرف در این شهر از حد اکولوژیکی جهانی فراتر رفته و ظرفیت زیستی قابل‌تحمل محیط، پاسخگوی نیازهای ساکنان نیست. برای مواجهه با مشکل ناپایداری و کاهش جاپای بوم‌شناختی، لازم است که به‌طور جامع و چندجانبه اقداماتی صورت گیرد. این اقدامات شامل مدیریت منابع، کاهش مصرف، بهبود زیرساخت‌های شهری، و افزایش آگاهی عمومی می‌باشند. اجرای این راهکارها به کاهش فشار بر منابع طبیعی، بهبود کیفیت زندگی شهروندان و ایجاد شهری پایدار کمک کند.
کلیدواژه‌ها
جاپای بوم‌شناختی
توسعه پایدار شهری
پایداری
کلان‌شهر تهران
  1. پارسا شریف، حدیثه؛ امیر نژاد، حمید و تسلیمی، مهسا. (۱۴۰۰). بررسی عوامل مؤثر بر ردپای اکولوژیکی کشورهای منتخب آسیا و اروپا. فصلنامه تحقیقات اقتصاد کشاورزی، ۱۳(۲)، ۱۵۵–۱۷۲. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20086407.1400.13.2.8.9
  2. تقی‌زاده دیوا، سیدعلی و روشناس، ساسان. (۱۳۹۸). کاربرد روش جای پای اکولوژیک در ارزیابی پایداری زیست‌محیطی (مطالعه موردی: شهرستان گرگان). مجله آمایش جغرافیایی فضا، ۹(۳۳)، ۱۵۷–۱۷۰. https://doi.org/10.30488/gps.2019.100862
  3. جمعه پور، محمود؛ اتحاد، سیده شبناز و نوریان، فرشاد. (۱۳۹۷). بومی‌سازی الگوی شهر اکولوژیک بر اساس آینده‌پژوهی سناریو مبنا (نمونه موردی: شهر بجنورد). فصلنامه برنامه‌ریزی توسعه شهری و منطقه‌ای، ۳(۷)، ۱–۳۰. https://doi.org/10.22054/urdp.2020.42574.1130
  4. حاتمی، افشار؛ ساسان پور، فرزانه؛ فرزانه، زیپارو، آلبرتو و سلیمانی، محمد. (۱۴۰۰). شهر هوشمند پایدار: مفاهیم، ابعاد و شاخص‌ها. فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، ۲۱(۶۰)، ۳۱۵–۳۳۹.. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22287736.1400.21.60.12.8
  5. ساسان پور، فرزانه؛ شماعی، علی و عصار، سحر. (۱۳۹۶). بررسی توسعه پایدار شهرستان اصفهان با استفاده از روش ردپای بوم‌شناختی. پژوهش‌های دانش زمین ۸(۱)، ۱۸–۳۱.
  6. ساسان پور، فرزانه و حکیمی، مدیا. (۱۴۰۲). تأثیر بنیان‌های بوم‌شناختی بر زیست پذیری مناطق شهری (موردپژوهش: منطقه ۱ تهران). فصلنامه پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، ۱۴ (1)، ۱–۲۰. https://doi.org/10.30473/grup.2023.34731.1952
  7. کوزه‌گر کالجی، لطفعلی؛ مسلمی، آرمان؛ مرادی، محمد؛ رفیعی مهر، حسین و امینی زاده، عباس. (۱۳۹۷). جای پای اکولوژیک، سنجشی برای پایداری شهرها (مورد پژوهی: شهر تبریز). فصلنامه علوم محیطی، ۱۶(۳)، ۲۵–۴۴.
  8. مرکز آمار ایران (سال ۱۴۰۰). سالنامه آماری استان تهران (سال ۱۴۰۰). داده‌ها و اطلاعات آماری. مرکز آمار ایران.
  9. نصرتی، حمیدرضا؛ کاویانی راد، مراد و ساسان پور، فرزانه. (۱۳۹۹). واکاوی مفهوم امنیت آب از منظر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک. فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک، ۱۵(۱)، ۲۳–۵۹. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354331.1398.15.53.2.3
  10. نظری، مریم و کلانتری، محسن. (۱۴۰۲). بررسی عوامل مؤثر بر ردپای اکولوژیکی شهری ساری. جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، ۳۴(۲)، ۱۷–۲۶. https://doi.org/10.22108/gep.2022.133118.1506
  11. واکرناگل، ماتیس و ریس، ویلیام. (۱۴۰۱). جاپای بوم‌شناختی ما (آینده زمین). ترجمه فرزانه ساسان پور. تهران: انتشارات نگارستان اندیشه.
  12. Borucke, M., Moore, D., Cranston, G., Gracey, K., Iha, K., Larson, J., Lazarus, E., Morales, J., Wackernagel, M., &  Galli, A. (2012). Accounting for demand and supply of the Biosphere's regenerative capacity: The National Footprint Accounts’ underlying methodology and framework. Ecological Indicators, 24, 518–533.  https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2012.08.005
  13. Danish, R., & Khan, S. U. D. (2020). Determinants of the ecological footprint: Role of renewable energy, natural resources, and urbanization. Sustainable Cities and Society, 54, 101996. https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101996
  14. Destek, M. A., & Sarkodie, S. A. (2019). Investigation of environmental Kuznets curve for ecological footprint: The Role of energy and financial development. Science of the Total Environment, 650 (Pt 2), 2483 – 2489. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2018.10.017
  15. Galli, A., Iha, K., Moreno Pires, S., Mancini, M., Abrunhosa Alves, A., Zokai, G., Lin, D., Murthy, A., & Wackernagel,  M. (2019). Assessing the Ecological Footprint and biocapacity of Portuguese cities: Critical results for environmental awareness and local management. Cities, 96, 102442. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.102442
  16. Hatami, A., Sasanpour, F., Ziparo, A., & Soleymani, M. (2021). Smart sustainable city: Concept, aspects and indices. Journal of Geographical Space, 21(60), 315–339. http://dx.doi.org/10.52547/jgs.21.60.315 [In Persian]
  17. Hersperger, A. M., Grădinaru, S. R., & Pierri Daunt, A. B., (2021). Landscape ecological concepts in planning:Review of recent developments. Landscape Ecology, 36, 2329–2345. https://doi.org/10.1007/s10980-021-01193-y
  18. Jomehpour, M., Ettehad, S. S., & Nourian, F. (2019). Ecological city of Bojnourd based on scenario - based future studies. Urban and Regional Development Planning Quarterly, 3(7), 1 – 30. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.24765864.1397.3.7.1.5 [In Persian]
  19. Kozegarkaleji, L., Moslemi, A., Moradi, M., Rafie Mehr, H., & Amini Zadeh, A. (2018). Ecological footprint, a road to the sustainability of cities (case study: Tabriz city). Environmental Sciences, 16(3), 25–44. [In Persian]
  20. Mancini, M., Galli, A., Niccolucci, V., Lin, D., Bastianoni, S., Wackernagel, M., & Marchettini, N. (2015). Ecological Footprint: Refining the carbon footprint calculation. Ecological Indicators, 61, 390 – 403. https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2015.09.040
  21. Monfreda, C., Wackernagel, M., & Deumling, D. (2004). Establishing national natural capital accounts based on Detailed ecological footprint and biological capacity assessments. Land Use Policy, 21, 231 – 246. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2003.10.009
  22. Nazari, M., & Kalantari, M. (2023). Investigating the factors affecting the ecological footprint of Sari city. Geography and Environmental Planning, 34(2), 17–26. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.20085362.1402.34.2.4.1 [In Persian]
  23. Nosrati, H., Kaviani Rad, M., & Sasanpour, F. (2020). A Foucauldian analysis of "Water security" concept in terms of Political geography and geopolitics. Geopolitics Quarterly, 15 (1), 23 – 59. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354331.1398.15.53.2.3 [In Persian]
  24. Parsasharif, H., Amirnejad, H., & Taslimi, M. (2021). Investigating and determining the factors affecting the ecological footprint of selected Asian and European countries. Agricultural Economics Research, 13 (2), 155 – 172. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20086407.1400.13.2.8.9 [In Persian]
  25. Rees, W., & Wackernagel, M. (2008). Urban ecological footprints: Why cities cannot be sustainable— and why they are a key to sustainability. In Marzluff, J. M., et al. (Eds.), Urban Ecology (pp. 537–555). Springer, Boston, MA.  https://doi.org/10.1007/978-0-387-73412-5_35
  26. Sasanpour, F., & Hakimi, M. (2023). The impact of ecological foundations on livability of urban areas: Case study of  District 1 of Tehran. Journal of Urban Ecology Researches, 14(1), 1–20. https://doi.org/10.30473/grup.2023.34731.1952 [In Persian]
  27. Sasanpour, F., Mohamd, M., & Mehrejani, S. (2011). Evaluation on the sustainability of metropolitan environment for good urban management by ecological footprint model. Journal of Sustainable Development, 4(3), 243–250. https://doi.org/10.5539/jsd.v4n3p243
  28. Sasanpour, F. (2017). Livable city: One step towards sustainable development. Journal of Contemporary Urban Affairs, 1(3), 13–17. https://doi.org/10.25034/ijcua.2018.3673
  29. Sasanpour, F., Shamai, A., & Assar, S. (2017). Investigation of sustainable development of Isfahan city using ecological footprint method. Earth Science Research, 8(1), 18–31. [In Persian]
  30. Statistical Center of Iran. (2021).Statistical Yearbook of Tehran Province. Tehran: Statistical Center of Iran. [In Persian]
  31. Taghizadeh Diva, S. A., & Rooshenas, S. (2019). Application of ecological footprint method in environmental Sustainability assessment: Case study of Gorgan County. Geographical Planning of Space, 9 (33), 157–170. https://doi.org/10.30488/gps.2019.100862 [In Persian]
  32. Tavallaei, S., & Sasanpour, F. (2009). Some aspects of Tehran’s ecological footprint. Journal of Sustainable Development, 2(3), 187–195. https://doi.org/10.5539/jsd.v2n3p187
  33. Wackernagel, M., White, D. S., & Moran, D. (2004). Using ecological footprint accounts: From analysis to applications. International Journal of Environment and Sustainable Development, 3(3–4), 293–315. https://doi.org/10.1504/IJESD.2004.005077
  34. Wackernagel, M., & Kitzes, J. (2008). Ecological footprint. In Encyclopedia of Ecology (pp. 1324–1333). https://doi.org/10.1016/B978-008045405-4.00620-0
  35. Wackernagel, M., & Rees, W. (2022). Our ecological footprint: Reducing human impact on the Earth. (F. Sasanpour, Trans.). Tehran: Negarestan Andisheh. (Original work published 1996) [In Persian]
  36. Yu, H., Liu, X., Kong, B., Li, R., & Wang, G. (2019). Landscape ecology development supported by geospatial technologies: A review. Ecological Informatics, 51, 206–220. https://doi.org/10.1016/j.ecoinf.2019.03.006
مجله شهر پایدار
دوره 8، شماره 3
پاییز 1404
صفحه 1-21