مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

تحلیل فضایی توسعه تاریخی شهر یزد بر اساس موقعیت مساجد

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
مسلم قاسمی 1
محمد رضا رضایی 1
فاطمه پور سلطانی 2
1 گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی- علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران
10.22034/jsc.2025.470955.1794
چکیده
مساجد در توسعه تاریخی شهرها جایگاه ویژه‌ای دارند و نقش مهمی در شکل‌گیری هویت فرهنگی، اجتماعی و مذهبی این شهر ایفا کرده‌اند. از دیرباز، بناهای اسلامی مخصوصاً مساجد در شهرها یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین عناصر تشکیل‌دهنده در توسعه شهرها به شمار می‌آمدند و بنای مساجد نقش ویژه‌ای در توسعه شهرها داشته و در شهرهای اسلامی نمادی شکوهمند و به‌نوعی سمبل هویت اسلامی تعریف می‌شوند. ساختمان‌های مذهبی، مانند کلیساها و مساجد، همیشه یکی از عناصر جدایی‌ناپذیر طرح‌های شهری بوده‌اند و مساجد به‌عنوان با اهمیت‌ترین فضای معماری نقش پررنگی را در شکل‌گیری فرم شهری و روند توسعة آن بر عهده داشته است. مقاله حاضر سعی بر آن دارد تا با بررسی اهمیت، جایگاه و نقشی که مساجد در شهر برای نشان دادن جلوه‌گاه اصلی نقش هویتی که در توسعه شهر یزد دارند را نشان داده و با استفاده از روش‌ها و ابزارهای مختلف تحلیل، نقش و جایگاه مساجد در توسعه شهر یزد را نمایان سازد. ازاین‌رو پژوهش حاضر تحلیلی و متکی بر پیمایش‌های میدانی است که از لحاظ هدف نیز می‌تواند در زمره روش‌های کاربردی در این زمینه قرار گیرد. ابزارهای مورداستفاده در فرایند تحقیق شامل سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و ابزارهای تحلیل فضایی (Spatial statistics) جهت‌نمایش روند توسعه فضایی شهر است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که توزیع فضایی مساجد رابطه نزدیکی با توسعه شهری دارد؛ بنابراین از اطلاعات مکانی مساجد در یک دوره تاریخی می‌توان برای بررسی توسعه شهر در آن دوره استفاده کرد.
کلیدواژه‌ها
توسعة شهری
مساجد شهر یزد
سیستم اطلاعات جغرافیایی
آمار فضایی
شهر یزد
  1. احمدی پور، زهرا و قادری حاجت، مصطفی. (1395). ساماندهی و آمایش سیاسی فضای شهری. تهران: انتشارات سمت.
  2. ایمانی جاجرمی، حسین. (1393). شهرهای اسلامی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا. تهران: انتشارات مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران.
  3. آرمان‌شهر، مهندسین مشاور. (1386). طرح راهبردی بافت فرسوده (دفتر دوم: مطالعات تاریخی)، یزد: سازمان مسکن و شهرسازی استان یزد، شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری.
  4. باقری، اشرف السادات. (1387). مرکزیت، جایگاه و پراکندگی مساجد در محله‌های شهر. مجله رشد آموزش جغرافیا، 85(4)، 10-4.
  5. توزنده جانی، ناهید و فرزاد بهتاش، محمدرضا. (1401). بررسی آثار مدرنیسم در شهرسازی ایرانی ـ اسلامی (موردمطالعه: شهر تبریز). مجله مطالعات میان‌رشته‌ای ایران،1(2)، 177-161. http://doi.org/10.22133/ISIA.2022.341604.1013
  6. حبیبی، سید محسن. (1395). از شار تا شهر (تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن تفکر و تاثر). تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  7. حبیبی، کیومرث و شیخ احمدی، احمد. (1402). ارزیابی طرح‌های توسعه شهری و تبیین عوامل ناکارآمدی محتوایی و رویه‌ای آن‌ها در ایران. مجله شهر پایدار،6(3)،1-21. http://doi.org/10.22034/JSC.2022.292057.1496
  8. خادم‌زاده، محمدحسن. (1384). مساجد تاریخی شهر یزد. چاپ اول. تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
  9. دل زنده، علی؛ ذوالفقارزاده، حسن و جباری، سهیل. (1393). بازتعریف مسجد و جایگاه آن در محوریت تعاملات اجتماعی شهر اسلامی. کنفرانس ملی شهرسازی- مدیریت شهری و توسعه پایدار، تهران: موسسه ایرانیان- انجمن معماری ایران - قطب علمی برنامه‌ریزی و توسعه پایدار دانشگاه تهران.
  10. دنیا مالی، احمد و سرور، رحیم. (1396). برنامه‌ریزی و مدیریت شهری با رویکرد چشم‌انداز سازی شهری. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاهی کیان رایانه سبز.
  11. سلیمی، جلیل و مکنون، رضا. (1397). فرا تحلیل کیفی پژوهش‌های علمی ناظر بر مسئله حکمرانی در ایران. مجله مدیریت دولتی،10(1)، 30-1. DOI: 10.22059/jipa.2018.228757.1945
  12. شمسه، مهندسین مشاور. (1385). گزارش مطالعات ثبت شهر تاریخی یزد در فهرست آثار ملی، یزد: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد.
  13. شاطری، میترا و اسدی، مهسا. (1394). بررسی دیوارنگاره‌های امامزاده هارون ولایت و اسماعیل (ع) در اصفهان. مشهد: دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران.
  14.  صیادیان، مهدی؛ کاکایی، احسان و صالحی، علی. (1398). کیفیت حضور انسان در میادین شهری و علل تنزل جایگاه آن در شهرهای امروزی (نمونه موردی: میدان آزادی کرمانشاه). یزد: اولین کنفرانس سالانه پژوهش‌های معماری، شهرسازی و مدیریت شهری.
  15. عطایی همدانی، محمدرضا؛ حمزه نژاد، مهدی و نقره‌کار، عبدالحمید. (1390). بررسی الگو شناسی مکان‌یابی مساجد عصر نبوی در مدینه. مجله باغ نظر، 8(16)، 18-3.
  16. عطایی، امید؛ ستوده، حسام‌الدین و قمیشی، محمد. (1400). تبیین حس تعلق به مکان در بافت تاریخی شهرهای بندری (مطالعه موردی: بندرلنگه). مجله شهر پایدار،4(4)، 88-99. http://dor.net/dor/20.1001.1.24766631.1400.4.4.3.1
  17. علیزاده، هوشمند و حبیبی، کیومرث. (1390). عوامل شکل‌دهنده شهرهای اسلامی – تاریخی مسلمانان. مجله شهر ایرانی – اسلامی،1(3)، 76-71.
  18. قاسمی، احمدرضا و قربانی، ساناز. (1393). ارزیابی تأثیرات اجتماعی مرمت و بازسازی گلدسته‌های مساجد منطقه 9 شهرداری تهران. فصلنامه مدیریت دولتی، 6(2)، 332-309. doi: 10.22059/jipa.2014.50757
  19. احمد بن حسین بن علی کاتب. (1357). تاریخ جدید یزد پس از سال 862 هجری، به کوشش ایرج افشار. چاپ سوم، ویراست دوم. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، شرکت کتاب‌های جیبی فرانکلین.
  20. کلانتری خلیل‌آبادی، حسین و حاتمی نژاد، حسین. (1385). برنامه‌ریزی مرمت بافت تاریخی شهر یزد. چاپ اول. تهران: مؤسسه پخش کتاب نوید، ناشر، فرهنگ متین.
  21. لی، جی وانگ، دیوید. (1381). تجزیه‌وتحلیل آماری با Arc View Gis. ترجمه محمدرضا حسین نژاد و فریدون قدیمی عروس محله، چاپ اول. تهران: مرکز انتشارات دانشگاه علم و صنعت.
  22. نقی‌زاده، محمد. (1396). شهر اسلامی: از اندیشه تا ظهور. چاپ اول. تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
  23. Aazam, Z. (2005). The Social Logic of the Mosque: a study in the relationships between building typology and urban morphology. International Space Syntax Symposium, Istanbul, Turkey.13-17. ISBN 90-8594-002-8. https://api.semanticscholar.org/CorpusID:131359322.
  24. Al Hemaidi, W.K. (2001). The metamorphosis of the urban fabric in an Arab-Muslim city: Riyadh, Saudi Arabia. Journal of Housing and the Built Environment, 16, 179-201. https://doi.org/10.1023/A:1017908616597.
  25. Ammar Ihsan, N., Abdul Rahman Ahmad, D., Muhammad Iqbal, H., Mohamed Hassan, A. (2015). Developing Islamic City through Network-of-Mosque (Nome). Journal of Social and Development Sciences, 6(2), 37-45.
  26. Armstrong, P., & Ahmad Safe, A. (2023). Mosque Management in Urban City: Bargaining between the Sacred and the Social Challenges.Jurnal ilmiah Agama Dan Sosial Budaya.Received: 2023-03-11; Accepted: 2023-05-18; Published: 2023-06-30.DOI:https://api.semanticscholar.org/CorpusID:266848846
  27. Ayhan, I., & Cubckcu,K. M. (2010). Explaining historical urban development using the locations of mosques: A GIS/Spatial statistics-based approach. Applied Geography, 30(2), 229-238.https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2009.05.002
  28. Baker, N., & Holt, R. (2004). Urban growth and the medieval church. Glouceser & Worcester. Hants, UK:Ashgate publishing.published by Ashgate Publishing Company. ISBN 9780754602668.
  29. Brinckerhoff, J. J. (1994). A Sense of Place, A Sense of Time, Yale University Press. Publisher: New Haven: Yale University Press.
  30. Cowan, Robert. (2006).The dictionary of urbanism. Springer Science and Business Media LLC. Publisher: Streetwise Press.
  31. Dumper, m. (2007). Reevaluating the past,Rethinking the Future, Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia.Publisher: Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO.Isbn:1576079198. https://urn:oclc:record:1285470334
  32. Hourani, A.H. (1970). The Islamic City,a colloquium [held at All Souls College, June 28-July 2, 1965] published under the auspices of the Near Eastern History Group, Oxford, and the Near East Centre, University of Pennsylvania.Publisher:Oxford, Cassirer; [Philadelphia] University of Pennsylvania Press.https://urn:oclc:record:1193943339
  33. Khatami, M. (2019). Rethinking the Concept of Islamic City; Analysing Different Understandings of the Islamic City Concept and Explaining the Necessity of Ethical Reading, Naqshejahan. Journal of Basic studies and New Technologies of Architecture and Planning, 9(3), 157-166. Doi: 20.1001.1.23224991.1398.9.3.6.9 [In Persian]
  34. Kiani, G., Afzali, K., & Ziari, K. (2022): Explain the appropriate context for the implementation of strategic plans in urban policy Emphasizing the theory of good urban governance. Journal Urban Environmental Policy, 1(4), 1-14. Doi: 20.1001.1.27833496.1400.1.4.1.5 [In Persian]
  35. Kropp,J. (1998). A neural network approach to the analysis of city systems. Journal Applied Geography, 18(1), 83-96. Doi:https://doi.org/10.1016/S0143-6228(97)00048-9
  36. Landry, Ch. (2019). Uban Vitality: A New Source of Urban Competitiveness. Prince Claus Fund Journal. Archive Issue Urban Vitality—Urban Heroes, 6 (1). DOI:10.220234/JSC.2020.225505.1223
  37. Marcais, W. (1928). La Islamisme et La vie Urbaine. in La Academie des Inscriptions et Belles- Lettres. Comptes Rendus, Paris.
  38. Moosavi, S., & Shakoor, A. (2019). Investigation and role of urban signs with emphasis on identifying space (Case study: Shahid Chamran Boulevard, Shiraz). Research and Planning Journal, 9(35), 1-10. Doi: 20.1001.1.22285229.1397.9.35.1.4 [In Persian]
  39. Mortada, H. (2003). Traditional Islamic principles of built environment, New York, Routledge Curzon. Publisher: Routledge. ISBN: 9780203422687.DOI:10.4324/9780203422687
  40. Muthoifin, M., & Rhezaldi, A. Y. (2024). Community economic empowerment through mosque management to improve people’s welfare. Multidisciplinary Reviews, 7(8), 2024134. https://doi.org/10.31893/multirev.2024134
  41. Myint, S.W. (2008). An exploration of spatial dispersion, pattern, and, association of social–economic functional units in an urban system. Applied Geography, 28, 168-188. DOI:10.1016/j.apgeog.2008.02.005
  42. Naghizadeh, M., Zamani, B., Karami, I. (2010). Cultural Consideration in Urban Facade Formation (Emphasize on urban facade formation in Iranian Islamic architecture), Hoviatshahr Journal, 4( 7, pp 61-74. doi:20.1001.1.17359562.1389.4.7.7.2 [In Persian]
  43. Najafi, M., Naghizadeh, M., & Toghyani Sh. (2020). The Compilation of Urbanism Texts by Using the Iranian's-Valuable Texts (With Emphasis on the Islamic Ethics). Journal of Researches in Islamic Architecture, 8(1), 41-62. [In Persian].
  44. Nasr, S.H. (2010). Explaining historical urban development using the locations of mosques: A GIS/spatial statistics-based approach. Cultural roots for urban futures (pp.3-10). Washington, DC, USA: World Bank Publications. DOI:10.1016/j.apgeog.2009.05.002
  45. Nasr, T., Salahi, S., & Piran, N. (2021). Explaining the semantic components of the Islamic city in line with sustainable urban development. Urban Environment Planning and Development, 2(6), 95-112. doi:10.30495/juepd.2022.690748 [In Persian]
  46. Rahim Sagisi, D. (2022). Social harms as a result of the gap between the mosque and society. Journal of Islam and Social Studies, 8(4), 6-26. https://doi.org/10.22081/JISS.2021.60577.1788 [In Persian]
  47. Reymond, A. (1984). Cairo`s area and population in the early fifteenth century. Muqarnas, An Annual on Islamic Art and Architecture 2, 21-32.https://doi.org/10.2307/1523051
  48. Sarvar, R., & Seidbeigi, S. (2015). Investigating the role of mosque in Islamic city, a case study of Ilam city. In Proceedings of the International Conference on New Horizons in Civil Engineering, Architecture and Urban Planning and Cultural Management of Cities (pp. [specific page numbers]). Tehran. [In Persian]
  49. Schweitzer, F., & Steinbrink, J. (1998). Estimation of megacity growth: simple rules versus complex phenomena. Applied Geography, 18(1),69-81. https://doi.org/10.1016/S0143-6228(97)00047-7
  50. Shamsoddini, A., & Rezaei, M. (2016). The role of religious centers in creating solidarity among citizens with the approach of social capital (Case study of Ferdowsieh city). Studies of Urban Areas, 4(1), 69-88. Doi:10.30495/jupm.2021.28909.3983 [In Persian]
  51. Von Grunebaum, G. (1980). The Structure of the Muslim Town. In Islam: Essays in the Nature and Growth of a Cultural Tradition. Routledge and Kegan Paul. London.
  52. Writh, L. (1938). Urbanism as a way of life. The American Journal of Sociology, 44(1), 1-24.
  53. Zakerhaghighi, K., & Ashurloo, M. (2021). Formulation of effective policies on creating a network of urban green spaces with an emphasis on spatial justice (Case study: Twelve districts of Hamadan city). Journal of Urban Environmental Policy, 1(3), 17- 30. Doi 20.1001.1.27833496.1400.1.3.2.4 [In Persian]
مجله شهر پایدار
دوره 7، شماره 4
زمستان 1403
صفحه 75-91