مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

اثر کارکردی فضاهای عمومی در پایداری حس تعلق مکانی مطالعه موردی: فضاهای عمومی بافت مرکزی شهر زنجان

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
اسماعیل دویران
گروه آموزش جغرافیا دانشگاه فرهنگیان تهران، ایران
10.22034/jsc.2024.432435.1756
چکیده
حس تعلق به مکان نمودی از حس انسان به فضایی است که با آن روابط عاطفی برقرار کرده و از بودن در آن احساس سرزندگی توأم با دل‌بستگی و وابستگی می‌کند. بنیان روش این تحقیق به‌صورت ترکیبی (کیفی و کمی) مبتنی بر روش تفسیری و آماری پایه‌گذاری گردیده است. شیوه گردآوری داده‌های به‌صورت کتابخانه‌ای - میدانی (مصاحبه، مشاهده و پرسش‌نامه) می‌باشد. جامعه موردمطالعه دربرگیرنده استفاده‌کنندگان فضاهای عمومی بافت مرکزی شهر زنجان می‌باشد که در نمونه‌ای با حجم 380 موردمطالعه شده است. شاخص‌های پژوهش شامل چهار مؤلفه اصلی هویت مکان، دل‌بستگی مکان، وابستگی مکان و پیوند اجتماعی است. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به روش تفسیری مبتنی بر استقرا و کمی مبتنی بر رگرسیون چندمتغیره منطبق بر ساختار تحلیل مسیر و مدل تعقیبی می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد فضاهای عمومی با کارکردهای مختلف در بافت مرکزی شهر زنجان علی‌رغم گرایش به مطلوبیت متفاوت از هم عمل نموده و فضاهای با عملکرد جمعی حس تعلق مکانی بیشتری ایجاد می‌نمایند. حس تعلق مکانی در دو وجه حس به مکان اصلی و حس به مکان پیرامون شکل‌گرفته است که شدت آن به‌تناسب قشربندی اجتماعی از کانون به پیرامون کمتر شده، ولی به اضمحلال کامل نمی‌رسد. رگرسیون چندمتغیره در سطح اطمینان 95 درصد با اثرگذاری 96 درصد مسیر شاخص‌های حس تعلق مکانی را تبیین نموده و مدل تعقیبی تفاوت معنادار متغیرهای حس تعلق مکانی در کارکردهای مختلف فضا با سطح معناداری قابل‌قبول (pvalue= 0/03) را نشان می‌دهد. یافته‌ها بیان می‌دارد ساختار فعالیت و حس مکان به‌تناسب نوع عملکرد فضا متفاوت از هم می‌باشند طوری که مکان‌های واقع در فضاهای با عملکرد مشابه دارای حس تعلق همسان با حداقل اختلاف معناداری باشد. لذا تنوع کارکردهای فضا، اثرگذار بر میزان حس تعلق محلی بوده و متناسب با نوع عملکردی فضا شدت و ضعف می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها
تعلق
مکان
کارکرد فضا
مرکز شهر
زنجان
  1. افضلی، رسول، بدیعی ازنداهی، مرجان، یزدان پناه درو، کیومرث و زمانی، عظیم. (1401). مکان و فضا: خوانشی انتقادی. فصلنامه بین‌المللی ژئوپلیتیک. 18(65)،114-72.https://dorl.net/dor/20.1001.1.17354331.1401.18.65.3.9
  2. امیری، سید نورالدین، رستمی، محمدحسین، و دانایی فر، سمانه. (1401). ارزیابی عوامل مؤثر بر حس تعلق شهروندان به فضاهای شهری (نمونه موردی: میدان انقلاب بندر بوشهر). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(2)، 149-164.
  3. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2022.337599.1653
  4. بندر آباد، علیرضا. (1396). مقایسه تطبیقی مفاهیم مکان و خارج از مکان در توسعه اجتماعی شهر از دیدگاه روان‌شناسی محیطی. برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 8(32)، 139-170. https://doi.org/10.22054/qjsd.2017.8428
  5. پوراحمد، احمد (1392). قلمرو و فلسفه جغرافیا. چاپ ششم، تهران: دانشگاه تهران.
  6. دویران، اسماعیل (۱۴۰۲). ارزیابی مؤلفه‌های طراحی فضای زیست فراغتی کودکان (نمونه موردی: بوستان‌های ناحیه‌ای منطقه چهار زنجان). برنامه‌ریزی و توسعه محیط شهری، ۳ (۹)، 100-83. https://doi.org/10.30495/juepd.2023.1979475.1143
  7. دویران، اسماعیل (1402). سنجش تطبیقی ضرباهنگ زمانی- مکانی برنامه‌ریزی دروس تئوری و عملی جغرافیا در نظام برنامه‌ریزی دانشگاه. فصلنامه تدریس پژوهی، 3(11)، 149-130. https://doi.org/10.22034/trj.2023.139946.1888
  8. دویران، اسماعیل. (۱۴۰۲). ضرباهنگ کاوی قرارگاه‌های رفتاری در بوستان‌های شهری (مطالعه موردی: بوستان بهارستان و ابن‌سینای زنجان). فصلنامه مطالعات شهری، 12(48)، 28-۱۷. Doi:10.34785/J011.2022.024
  9. دویران، اسماعیل، و کریمی‌نژاد، ملیحه. (1393). هویت و حس تعلق مکانی در فضاهای عمومی جدیدالاحداث شهری (مطالعه موردی: بوستان نهج‌البلاغه- تهران). هویت شهر، 8(18)، 81-92. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17359562.1393.8.18.8.3
  10. رحیمی، هومن. (1399). بررسی و تحلیل مؤلفه‌های فضای عمومی شهری به جهت دستیابی به تعاملات اجتماعی (نمونه موردی: منطقه 12 تهران). فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)،10(40)، 708-691. https://dorl.net/dor/20.1001.1.22286462.1399.10.4.39.6
  11. سالاری پور، علی‌اکبر، رمضانی، حمیدرضا، مهرجو، مهرداد، و قربان زاده، نگین. (1398). بررسی تأثیر کیفیت مکان‌های سوم شهری بر حس تعلق شهروندان؛ مطالعه موردی: پیاده راه فرهنگی-تاریخی رشت. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 10(38)، 37-56. https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1398.10.38.3.9
  12. سجادیان، ناهید، نعمتی، مرتضی و گشتیل، فروغ (1398.) نقش مکان در اثرگذاری فناوری اطلاعات و ارتباطات بر هویت جنسیتی زنان؛ مطالعۀموردی شهر اهواز. تحقیقات جغرافیایی، 34(3،)413-425. http://dx.doi.org/10.29252/geores.34.3.413
  13. ضابطیان، الهام و خیرالدین، رضا. (1397). سطوح حس مکان در فضاهای شهری (نمونه موردی: میدان امام خمینی و امام حسین شهر تهران). دانش شهرسازی. 2(2)، 63-47. https://doi.org/10.22124/upk.2018.10448.1091
  14. عظیمی مهرورز، المیرا؛ مبری، حسین و فرزادمنش، مریم. (1402). بررسی تأثیر تعلق مکانی و کیفیت محیطی بر ارتقاء رضایتمندی شهروندان از محلات (مطالعه موردی: محله کشاورز منطقه ۶ تهران). تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 23(68)،382-365. http://dx.doi.org/10.52547/jgs.23.68.365
  15. فرج اله زاده، روزیتا، و صالحی نیا، مجید. (1400). بازتعریف مفهوم مکان با تأکید بر فرایند آفرینش و تبیین مرکزیت مکان. باغ نظر، 18(102)، 69-82.https://doi.org/10.22034/bagh.2021.256492.4708
  16. کاملی، محسن، و عظمتی، حمیدرضا. (1400). بررسی میزان ارتباط حس تعلق به مکان و سطح امنیت اجتماعی شهروندان, مطالعه موردی: شهر قم. تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 21(61)، 241-258. http://dx.doi.org/10.52547/jgs.21.61.241
  17. کانتر، دیوید. (1997). روان‌شناسی مکان. ترجمه مریم امیری خواه، نشر فضا: تهران
  18. لینچ، کوین (1400). سیمای شهر، ترجمه منوچهر مزینی، چاپ 14، انتشارات دانشگاه تهران: تهران.
  19. محمدی، بهشته و شارع پور، محمود. (۱۳۹۷). بررسی ارتباطات اجتماعی جوانان و نحوه تعاملات آنها در فضای پارک (مطالعه موردی: جوانان شهر آمل). فصلنامه توسعه اجتماعی، 12(4)، 166-131.https://doi.org/10.22055/qjsd.2018.13683
  20. مطلق، معصومه، و فرهادی پور، نگین. (1399). بررسی رابطه توسعه پایدار اجتماعی و حس تعلق مکانی در شهر بروجرد. مطالعات توسعه اجتماعی ایران، 12(4)، 109-120.
  21. Bodnar, J. (2015). Reclaiming public space. Urban Studies, 52(12), 2090–2104. DOI: 10.1177/0042098015583626
  22. Canter, D. (1977). The Psychology of Place. London: Architectural Press.
  23. Carmona, M., Freeman, J., Rose, S and Woolley, H. (2004). The Value of Public Space: How High Quality Parks and Public Spaces Create Economic. Social and Environmental Value. cabe space.
  24. Chitrakar, R. (2016). Meaning of Public Space and Sense of Community: The Case of New Neighbourhoods in the Kathmandu Valley. in International Journal of Architectural, 10(1), 213-227. http://dx.doi.org/10.26687/archnet-ijar.v10i1.807
  25. Jaalama, K., fogerholm, N., Julin, A., & Virtanen, J. (2021). Differences introduced by prior familiarity with the place. landscape-and-urban-planning, 207(8), 1-14. http://dx.doi.org/10.1016/j.landurbplan.2020.103996
  26. Jorgensen, B. & Stedman, R. (2001). Sense of place as an attitude:Lakeshore owners attitudes toward their properties. Journal of Environmental Psychology, 21(3), 233-248. https://doi.org/10.1006/jevp.2001.0226
  27. Kamalipour, H., J. Yeganeh, A., & Alalhesabi, M. (2012). Predictors of place attachment in urban residential environments. Procedia- Social and Behavioral Sciences, 35, 459-467. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.02.111
  28. Kokubun, K., Ino, Y., & Ishimura, K. (2020). Social capital and resilience make an employee cooperate for coronavirus measures and lower his/her turnover intention. ArXiv preprint arXiv, 2007.07963, 1-22.
  29. Kyle, G; Mowen, A and Tarrant, M. (2004). Linking place preferences with place meaning: An examination of the relationship between place motivation and place attachment. Journal of Environmental Psychology, 4(24), 439-454. http://dx.doi.org/10.1016/j.jenvp.2004.11.001
  30. Low, S. M., & Altman, I. (1992). Place attachment: a conceptual inquiry. In I. Altman, & S. M. Low (Eds.), Place attachment (pp.1–12). New York: Plenum Press.
  31. Lynch, K. (1960). The image of the city. Cambridge, MA: MIT Press.
  32. Meetiyagoda, L., Mahanama, P., Ley, A., & Amarawickrama, S. (2024). A ladder of sense of place: Case study of Crow Island Beach Park, Sri Lanka. Journal of Cities, 145. 104695. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104695.
  33. Mehta, V. (2014). Evaluating Public Space. Journal of Urban Design, 19(1), 53–88. http://dx.doi.org/10.1080/13574809.2013.854698
  34. Montgomery, J. (1998). Making a city: Urbanity, vitality and urban design. Journal of Urban Design, 3(1), 93 – 116. https://doi.org/10.1080/13574809808724418
  35. Relph,E. (1976). Place and placelessness. London: pionnt.
  36. Sagan, H. N. (2015). Specters of '68: Protest, Policing, and Urban Space. UC Berkeley. ProQuest ID: Sagan_berkeley_0028E_15521. Merritt ID: ark:/13030/m5k38z3n. Retrieved from https://escholarship.org/uc/item/5fw554xm.
  37. Shamai, Sh. (1991). Sense of place: An empirical measurement. Geoforum, 22(3), 347-358. http://dx.doi.org/10.1016/0016-7185(91)90017-K
  38. Tohjiwa, A D. (2022). The Concept of "Place" in Urban Studies. Ergonomics International Journal,4(6), 1-6. http://dx.doi.org/10.23880/eoij-16000291
  39. Ujang, N. (2012). Place Attachment and Continuity of Urban Place Identity. Social and Behavioral Sciences, 49(2),156-167. http://dx.doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.07.014
  40. Zeybek, O. (2020). The Relationship Between Planting Design and Urban Identity. Journal Journal of Agricultural Faculty of Bursa Uludag University. 34, 185-195.
  41. Zhan, D., Kwan, M. P., Zhang, W., Fan, J., Yu, J., & Dang, Y. (2018). Assessment and determinants of satisfaction with urban livability in China. Cities, 79. 92-101. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.02.025
  42. Afzali, R., Badiee Azandehie, M., Yazdanpanah Dero, Q., & zamani, A. (2022). Space and Place: Critical Reading. Geopolitics Quarterly, 18(65), 72-114https://dorl.net/dor/20.1001.1.17354331.1401.18.65.3.9 [in Persian].
  43. Amiri, S. N., Rostami, M. H., & Danaeifar, S. (2022). Evaluation of Factors Affecting Citizens' Sense of Belonging to Urban Spaces a Case Study the Enghelab Square of Bushehr Port. Geographical Urban Planning Research (GUPR), 10(2), 149-164. doi: 10.22059/jurbangeo.2022.337599.1653 [in Persian].
  44. Bandarabad, A. (2017). A Comparative Study between Place and out of Place Concepts in City Social Development with an Environmental Psychology Approach. Social Development & Welfare Planning, 8(32), 139-170. doi: 10.22054/qjsd.2017.8428 [in Persian].
  45.  Daviran, E. (2023). Comparative assessment of temporal-spatial rhythm of planning theoretical and practical geography courses in university planning system. Research in Teaching, 3(11), 130-149. doi: 10.22034/trj.2023.139946.1888 [in Persian].
  46. Daviran, E. (2023). Evaluation of the design components of children's living and leisure space (case Study: playground of district parks in 4 region of Zanjan city). Urban Environmental Planning and Development, 3(9), 83-100. doi: 10.30495/juepd.2023.1979475.1143 [in Persian].
  47. Daviran, E. (2023). Examining the rhythm of behavioral hangouts in urban parks (Case study: Baharestan and Ibn Sina Zanjan Gardens). Motaleate Shahri, 12(48), 17-28. doi: 10.34785/J011.2022.024 [in Persian].
  48. Daviran, S & Kariminezhad, M. (2014). Urban identity and sense of place in new public spaces (Nahjolbalagheh Park in Tehran city). Hoviatshahr, 8(18), 81-92. https://dorl.net/dor/20.1001.1.17359562.1393.8.18.8.3 [in Persian].
  49. Farajollahzadeh, R., & Salehinia, M. (2021). Redefining Place by Focusing on the Process of Creation and Explanation of Place Centrality. The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar, 18(102), 69-82 doi: 10.22034/bagh.2021.256492.4708 [in Persian].
  50. Kameli, M., & Azemati, H. (2021). Investigating the relationship between the sense of belonging to the place and the level of social security of citizens - Case study: Qom-. Jgs, 21 (61), 241-258.http://dx.doi.org/10.52547/jgs.21.61.241 [in Persian].
  51. Kanter, David (1997). The psychology of place, translated by Maryam Amirikhah, Fza publishing house: Tehran. [in Persian].
  52. Lynch, K. (2021). The image of the city, translated by Manouchehr Mazini, 14th edition, Tehran University Press: Tehran. [in Persian].
  53. mohammadi, B., & sharepour, M. (2018). Investigation of the Youth’s Social Relationships and Their Interactions in Park (Case Study: Amol City). Quarterly Journal of Social Development (Previously Human Development), 12(4), 131-166. https://doi.org/10.22055/qjsd.2018.13683 [in Persian].
  54. Motlagh, M., & Farhadipour, N. (2020). Investigating the Relationship between Sustainable Social Development and the Sense of Spatial Belonging in Boroujerd. Journal of Iranian Social Development Studies, 12(48), 109-120. [in Persian].
  55. Pourahmad, Ahmad (2012). The realm and philosophy of geography. The sixth edition. Tehran: University of Tehran. [in Persian].
  56. Rahimi, H. (2020). Investigation and analysis of urban public space components to achieve social interactions (Case study: District 12 of Tehran). Geography (Regional Planning), 10(40), 691-708. Doi:https://dorl.net/dor/20.1001.1.22286462.1399.10.4.39.6 [in Persian].
  57. Sajjadian N, Nemati M, Gashtil F. (2019). Role of the Place on Information and Communication Technology Effectiveness on Women’s Gender Identity; a Case Study of Ahvaz City, Iran. GeoRes, 34 (3), 413-425. http://dx.doi.org/10.29252/geores.34.3.413 [in Persian].
  58. Salaripour, A., Ramezani, H., Mehrjo, M., & Ghorbanzadeh, N. (2018). Investigating the impact of the quality of urban third places on citizens' sense of belonging; Case study: Cultural-historical pedestrian walkway of Rasht. Iranian Islamic City Studies, 10(38), 37-56. https://dorl.net/dor/20.1001.1.2228639.1398.10.38.3.9 [in Persian].
  59. Zabetian, E., & Kheyroddin, R. (2018). Assessing the Sense of Place Levels in Urban Spaces (Case study: Imam Khomeini Square and Imam Hossein Square, Tehran City). Urban Planning Knowledge, 2(2), 47-63. https://doi.org/10.22124/upk.2018.10448.1091 [in Persian].
  60. Azimi, E., Mobara, H., & farzadmanesh, M. (2023). Investigating the Impact of Spatial Habitat and Environmental Quality on Improving Satisfaction of Citizens from Localities (Case study: Keshavarz District 6th District of Tehran). Jgs, 23 (68), 365-382 http://dx.doi.org/10.52547/jgs.23.68.365 [in Persian].
مجله شهر پایدار
دوره 7، شماره 1
بهار 1403
صفحه 97-115