بررسی نقش پیاده راه‌ها در سرزندگی فضاهای عمومی مطالعه موردی: پیاده راه حرم شهرری

نوع مقاله: علمی - پژوهشی مستقل

نویسندگان

1 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 استادیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

10.22034/jsc.2020.189423.1040

چکیده

فضاهای عمومی مهم‌ترین بخش از ساختار شهرها هستند و نقش مهمی در سلامت و کیفیت زندگی شهروندان دارند. یک جزء اساسی از فضاهای عمومی، گذرگاه‌های شهری می‌باشند که پیاده راه‌ها نیز در زمره آن‌ها محسوب می‌گردند. سرزندگی و پویایی عنصری مهم در ارزیابی کیفی فضاهای عمومی است. سرزندگی خود بازتاب فعالیت‌هایی است که در فضا صورت می‌پذیرد و پیاده مدار ساختن شهرها طریقی است بر تسهیل و ترغیب فعالیت‌هایی که می‌توانند به ارتقاء سرزندگی در شهرها کمک کنند. هدف این تحقیق ارزیابی سرزندگی در پیاده راه حرم واقع در شهرری و منطقه 20 شهرداری تهران است. روش تحقیق ارزیابی – تحلیلی بوده داده‌های مورد تحلیل به روش پیمایشی از نمونه آماری متشکل از 375 نفر از عابران پیاده راه و با ابزار پرسشنامه گردآوری‌شده‌اند. 38 نمایانگر سرزندگی در قالب 38 گویه در 5 طیف، مورد ارزیابی نمونه آماری قرارگرفته و داده‌های حاصل‌شده در نرم‌افزار SPSS واردشده‌اند و در آن‌ها آزمون فریدمن و روش‌های آمار توصیفی اعمال گردیده است. یافته‌ها نشان دادند که به لحاظ کلی، سرزندگی در محدوده مطالعاتی در وضعیت متوسطی قرار دارد به‌طوری‌که 47/58 درصد از شرایط مطلوب سرزندگی در آن نمایان است. نمایانگرهای تأثیرگذارتر در سرزندگی در این پیاده راه بیشتر در بعد اجتماعی و اقتصادی قرار دارند تا بعد کالبدی. «تنوع مردمانی که حاضر می‌شوند»، «رویدادهای فرهنگی» و تنوع «فعالیت‌ها» و «مراکز خرده‌فروشی» تأثیرگذارترین نمایانگرها بوده‌اند. درعین‌حال، ضعف سرزندگی فضا بیشتر متأثر از نمایانگرهای کالبدی بوده است. «پارکینگ خودروها»، «گنجایش محدود» فضا، «مزاحمت ورود موتورسیکلت‌ها»، کمبود «فضای سبز» و پایین بودن «سطح نظافت» نمایانگرهایی هستند که وضعیت ضعیفی را نشان داده و بایستی موردتوجه قرار گیرند.

کلیدواژه‌ها


1)      اخوان، آرمین؛ صالحی، اسماعیل؛ طغیانی، شیرین (1397) ارزیابی تأثیر عوامل محیطی- کالبدی بر سرزندگی و کیفیت خیابان‌های شهری (مطالعه موردی: خیابان‌های نادر و انقلاب شهر ساری)، جغرافیا و پایداری محیط، دوره8، شماره 27، صص 29-15.
2)      بحرالعلومی، زهرا (1395) دلایل سرزندگی فضاهای عمومی در ایتالیا درگذر تاریخ تا به امروز. فصلنامه هنر و تمدن شرق، دوره 14، شماره 4، صص. 42-31.
3)      بنتلی، ای ین (1390) محیط‌های پاسخ‌ده، ترجمه مصطفی بهزاد، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت. 440 ص.
4)      پاکزاد، جهانشاه (1384) راهنمای طراحی فضاهای شهری در ایران، چاپ اول، تهران: شرکت طرح و نشر پام سیما.
5)      تیبالدز، فرانسیس (1383) شهرسازی شهروندگرا؛ ارتقاء عرصه‌های همگانی در شهرها و محیط‌های شهری، ترجمه محمد احمدی‌نژاد، چاپ اول، اصفهان: نشر خاک.
6)      چپمن، دیوید (1384) آفرینش محلات و مکان‌ها در محیط انسان‌ساخت. ترجمه شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان. چاپ اول، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
7)      حقی، محمدرضا؛ ایزدی، محمد سعید؛ مولوی، ابراهیم (1393) ارزیابی و مقایسه سیاست پیاده‌راه‌سازی و پیاده مداری در مراکز شهری، مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر همدان، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات شهری، دوره 4، شماره 13، صص. 34-17.
8)      خستو، مریم و سعیدی رضوانی، نوید (1389) عوامل مؤثر بر سرزندگی فضاهای شهری؛ خلق یک فضای سرزنده با تکیه‌بر مرکز خرید پیاده. نشریه هویت شهر، دوره 4، شماره 6، صص. 85-63.
9)      دادپور، سارا (1389) معیارهای سرزندگی فضاهای شهری مطالعه موردی: بخشی از خیابان ولیعصر تهران. دومین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، 3 آذر 1389، مشهد، دانشگاه فردوسی.
10)   رخشانی‌نسب، حمیدرضا و رشیدیان، مریم (1396) تأثیر مبلمان ورزشی در سرزندگی فضاهای شهری در نورآباد ممسنی، جغرافیا و توسعه، دوره15، شماره 46، صص. 116-101.
11)   رفیعیان، مجتبی و سیفایی، مهسا (1384) فضاهای عمومی شهری؛ بازنگری و ارزیابی کیفی، فصلنامه هنرهای زیبا، شماره 23، صص. 42- 35.
12)   سازمان برنامه‌ریزی منطقه‌ای سن‌دیه‌گو (1388) برنامه‌ریزی و طراحی برای پیاده‌ها؛ رهنمودهای طراحی شهری پیاده مدار، ترجمه رضا بصیری مژدهی، چاپ سوم، تهران: انتشارات طهان.
13)   عزیزی، شادی (1391) بازتولید حافظه شهر در اراضی قلعه مرغی؛ بررسی ظرفیت‌های شکل‌گیری یادمان‌ها و یادبودها در فضای عمومی رها و منعطف. ویژه‌نامه زیباسازی شهر تهران در خصوص یادمان شهری، دوره 4، شماره 14، صص 44-31.
14)   فلاح منشادی، الهام؛ حبیبی، سارا؛ روحی، امیر (1391) پیاده راه‌های شهری از ایده تا عمل؛ ارزیابی پیاده راه بازار تهران، نامه معماری و شهرسازی، دوره5، شماره 9، صص. 63-45.
15)   قاسمی‌اصفهانی، مروارید (1383) اهل کجا هستیم؟ هویت‌بخشی به بافت‌های مسکونی. چاپ اول، تهران: انتشارات روزنه.
16)   ارمونا، میتو؛ هیت، تیم؛ نتراک، امیتون ایسدل (1388) مکان‌های عمومی فضاهای شهری ابعاد گوناگون طرحی شهری. ترجمه قرآنی، فریبا؛ شکوهی، مهشید؛ اهری، زهرا؛ صالحی، اسماعیل، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.
17)   کاشانی‌جو، خشایار (1390) پیاده راه‌ها؛ از مبانی تا طراحی تا ویژگی‌های کارکردی، چاپ اول، تهران: انتشارات آذرخش.
18)   گلگار، کورش (1386) مفهوم کیفیت سرزندگی در طراحی شهری. مجله صفه، دوره 16، شماره 44، صص. 24-14.
19)   لطیفی، غلامرضا؛ جمعه‌پور، محمود؛ گریوانی، سلیمه (1393) مقایسه تطبیقی سرزندگی در محلات مجیدیه جنوبی و سعادت‌آباد تهران، نشریه مدیریت شهری، دوره13، شماره 34، صص 40-24.
20)   لینچ، کوین (1383) سیمای شهر، ترجمه منوچهر مزینی. چاپ یازدهم، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
21)   مدنی‌پور، علی (1391) فضاهای عمومی و خصوصی شهر، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
22)   مطلایی، نجمه و رنجبر، ابراهیم (1386) مدیریت کیفی فضای جمعی؛ میدان ترافالگار لندن؛ الگوی مدیریت کیفی فضای جمعی. مجله منظر، سال 7، شماره 2، صص. 33-21.
23)   معینی، سید محمدمهدی (1385) افزایش قابلیت پیاده مداری، گامی به‌سوی شهری انسانی‌تر، نشریه هنرهای زیبا، دوره 27، شماره 27، صص. 16-5.
24)   موحد، علی؛ آهنگری، نوید؛ حسینی، فرشته (1394) بررسی کارکرد فضاهای عمومی و نقش آن‌ها در توسعه پایدار اجتماعی، نشریه توسعه محلی، دوره 7، شماره 1، صص. 102-79.
25)    مهربانی، النا؛ سید امیر منصوری و شهره جوادی (1396) رویکرد منظر در ایجاد سرزندگی خیابان ولی‌عصر با تأکید بر ایجاد حس مکان، باغ نظر، دوره 14، شماره 55، صص. 16-5.
26)   میلر، سام (1379) روند طراحی. ترجمه محمد احمدی‌نژاد و مهرنوش فخارزاده. چاپ دوم، تهران: نشر خاک.
27)   آصفی، احمدعلی؛ خبیری، محمد؛ اسدی دستجردی، حسن؛ گودرزی، محمود (1393) بررسی عوامل سازمانی مؤثر در نهادینه کردن ورزش همگانی در ایران، پژوهشنامه مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، سال 10، شماره 20، صص.76 –63.
28)   ادهمی، عبدالرضا و اکبر زاده، الهام (1390) بررسی عوامل فرهنگی مؤثر بر حفظ محیط‌زیست شهر تهران (مطالعه موردی: مناطق 5 و 18 تهران)، جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، دوره 1، شماره 1، صص.62-37.
29)  اژدری، افسون (1382) توسعه فرهنگی و محیط‌زیست، فصلنامه علمی سازمان حفاظت محیط‌زیست، شماره 39، صص.
32-15.
30)   برخوردار، بنفشه (1387) شناخت محیط‌زیست، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور
31)   بری، جان (1380) محیط‌زیست و نظریه اجتماعی، ترجمه حسن پویان و نیره توکلی، چاپ اول، تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست.
32)   پویان، حسن (1375) آموزش برای یک آینده پایدار، تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط‌زیست.
33)   پیران، پرویز (1387) شورای روستا شهر، تهران: دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور.
34)   ترنر، تام (1376) شهر همچون چشم‌انداز، نگرشی فراتر از فرا نوگرایی (پست – پست‌مدرنیسم) به طراحی و برنامه‌ریزی شهری، ترجمه فرشاد نوریان، تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
35)   رفیع پور، فرامرز (1387) آناتومی جامعه مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی کاربردی، چاپ اول، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار.
36)   رهنمایی، محمدتقی و پور موسی، سید موسی (1385) بررسی ناپایداری امنیتی کلان‌شهر تهران بر اساس شاخص‌های توسعه پایدار شهری، پژوهش‌های جغرافیایی، دوره 38، شماره 57، صص.193-177.
37)   شعبانی، حسن (1382) مهارت‌های آموزشی و پژوهشی، تهران: انتشارات سمت.
38)   شیرانی بیدآبادی، الهام؛ لاریجانی، مریم؛ فرج الهی، مهران (1394) اثرگذاری آموزش محیط‌زیست شهری بر ارزش‌گذاری در رفتار زیست‌محیطی دانش‌آموزان دختر مقطع راهنمایی ناحیه 5 استان اصفهان، فصلنامه آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، سال 4، شماره 20، صص.37-30.
39)   شیعه، اسماعیل (1388) پایداری شهری، دانشنامه مدیریت شهری و روستایی، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها.
40)   قرخلو، مهدی و حسینی، سیدهادی (1386) شاخص‌های توسعه پایدار شهری، جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، دوره 4، شماره 8، صص. 177-157.
41)   گیدنز، آنتونی (1393) جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، چاپ بیست و نهم، تهران: نشر نی.
42)   مارشال، گوردون (1388) فرهنگ جامعه‌شناسی آکسفورد، ترجمه حمیرا مشیرزاده، چاپ اول، تهران: نشر میزان.
43)   محرم نژاد، ناصر و حیدری، عمران (1385) تدوین الگوی مدیریتی توسعه پایدار آموزش محیط‌زیست برای نسل جوان کشور، علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دوره8، شماره 1، صص.77-68.
44)   محمدی آشنایی، محمدحسین؛ محمدی آشنایی، علی؛ حسنی، الهام (1387) تلفیق اخلاق محیط‌زیست با رهیافت ارزیابی راهبردی محیط‌زیست برای دستیابی به توسعه پایدار، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال 3، شماره‌های 3- 4، صص.70-62.
45)   مکنون، رضا (1374) توسعه پایدار، مجله بنا، شماره 1، صص. 32-18.
46)   مرکز آمار ایران (1390) سالنامه آماری استان کردستان.
47)   مرصوصی، نفیسه و بهرامی، رحمت‌الله (1389) توسعه پایدار شهری، تهران:  انتشارات دانشگاه پیام نور
48)   موحد، علی (1379) توسعه پایدار شهری، فصلنامه مسکن و انقلاب، شماره 91، صص. 80-71.
49)   Amphoux, P. (1998) The concept of atmosphere, Irec-Epel:Lausanne
50)   Cairns Regional Council (2016) Best practice of footpaths policy, 52 pages.
51)   Chapman, J. (2009) Design for emotional durability, Design, Vol. 25, No. 4, pp. 29-35.
52)   Carmona, M (2003) Public places, Urban spaces, Architectural Press.
53)   Cowan, Robert (2002) Urban design guidance, London Urban Design Group.
54)   Christ, Wolfgang (2000) Public versus private space. Paper presented at the International Symposium, IRS, Erkner bei Berlin, March, pp.173-188.
55)   Cubukcu, E. (2013) Walking for sustainable living, Procedia-Social and Behavioral Sciences, Vol. 85, pp. 33-42.
56)   DOE (Department of the Environment) (1996) Town centers and retail development. Revised planning policy guidance Note 6, London:HMSO.
57)   Drewes, J.E & Aswegen Van, M. (2010) Determining the vitality of urban centers, WIT Transactions on Ecology and the Environment, Vol.142,pp.15-25.
58)   Fehr, P. (2011) Signalized intersection enhancements that benefit pedestrians, National Office, www.americawalks.org.
59)   Forsyth, A. & Hearst, M. & Moakes, J. & Schmitz, K. H. (2008) Design and destinations: Factors influencing walking and total physical activity. Urban Studies, Vol.45, No 9, pp.1973-1996.
60)   Idus, Shahrudin. & Hadi, Abdul Samad. (2008) Spatial urban metabolism for livable city. Blueprints for Sustainable Infrastructure Conference 9-12 December 2008 Auckland, NZ.
61)   Jacobs, J. (1993) The death and life of great American cities. New York: The Modern Library.
62)   Jacobs, A. & Appleyard, D. (1987) Toward an urban design manifesto" JAPA, Vol.53, No.1, pp. 112-120.
63)   Jalaladdini, S. & Oktay, D. (2011) Urban public spaces and vitality: A socio-spatial analysis in the streets of Cypriot towns, Paper summited to Asia Pacific International Conference on environment-Behaviour Studies, Salamis Bay Conti Resort Hotel, Famagusta, North Cyprus, 7-9 December 2011, pp 664-674.
64)   Jin, Xiaobin. & Ying Wei, Sun. & Yuying Lu, Xuhong. & Yang, Jingxian Tang. (2017) Evaluating cities' vitality and identifying ghost cities in China with emerging geographical data, Cities, Vol.63, pp.98-109.
65)   Landry, C. (2000) The creative city: A toolkit for urban innovators, Earth Scan, London.
66)    Oruc, Gülden Demet. & Cengiz, Giritlioglu. (2008) For more creative environments: an evaluation of urban quality and vitality of Istanbul historical peninsula, Paper summited to: Urban Vitality of Istanbul Historical Peninsula,41st ISO CARP Congress 2005. Eminönü district, TU A|ZVOL, Vol. 5, No.1, pp. 97-117
67)   Paumier, C. (2007) Creating a vibrant city center, (ULI) Urban Land Institute, Washington, DC: Public Land Pub.
68)   Portella, A. (2007) Evaluating commercial signs in historic streetscapes: the effects of the control of advertising and signage on user’s sense of environmental quality, Oxford Brookes University.
69)   Rastegar, N. & Ahmadi, M. & Maleki, M. (2014) Factors effecting the vitality of streets in downtown Johor Bahra city, Indian J.Sci.Res, Vol.7, No.1, pp. 361-374.
70)   Shaftoe, Henry (2008) Convivial urban spaces: Creating effective public places, First published by earth scan in the UK and USA.
71)   Sci, I.J (2014) Factors affecting the vitality of streets in downtown Johor Bahru City, Indian Journal of Scientific Research, Vol.7, No.1, pp. 361–374.
72)   Shamsuddin, Sh. & Rasyiqah, A. & Nur Ha, Siti. & Fatimah, I.B. (2012) Walkable environment in increasing the livability of a city, Procedia - Social and Behavioral Science. Vol.50, No.7, pp.167–178.
73)   Patrizia, S. & Chen, M. & Michael, Z. (2018) Using mobility data as proxy for measuring urban vitality, Journal of Spatial Information Science, No.16, pp.137–162.
74)   Tyler, N. (1998) Evaluating the health of downtowns, Center for Community Economic Development, University of Wisconsin, No.23. pp.1-20.
75)   Urban and Economic Development Group (URBED) (1994) Vital and viable town centers: Meeting the Challenge, London: HMSO.
76)   Victoria Transportation Policy Institution (VTPI) (2011) Community livability helping to create attractive, safe, cohesive communities. (www.vtpi.org)
77)   Weil, M. (2009) Urbanism and health, Geneve: Urbaplan.
78)   Wenze, Yue. & Chen, Yang. & Zhang, Qun. & Liu, Yong. (2019) Spatial explicit assessment of urban vitality using multi-source data: A case of Shanghai, China, Sustainability, MDPI, Open Access Journal, Vol.11, No.3, pp.1-20.
79)   Zaidin, Nurbazliah. & Mohd, Ramzi. & Mohd, Hussain. & Izawati, Tukiman. (2015) Place attachment in relation to urban street vitality, International Transaction Journal of Engineering, Management, & Applied Sciences & Technologies, Vol. 7 No.1, pp.15-27.
80)   Zhou, Jing (2012) Urban vitality in Dutch and Chinese new towns: A comparative study between Almere and Tongzhou, A+BE | Architecture and the Built Environment, [S.l.], n. 3, p. 1-432, nov. 2017. ISSN 2214-7233. Available at: