مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

سنجش شکوفایی شهری از منظر الگوی توزیع عملکردها در ساختار فضایی شهر مطالعه موردی: شهر جدید سهند

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
حسین محمدی قاضیجهانی 1
حسین نظم فر 2
علی آذر 3
1 گروه شهرسازی، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 گروه جغرافیا و برنامه ‌ریزی روستایی، دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
3 گروه شهرسازی و معماری، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران
10.22034/jsc.2026.573859.1908
چکیده
شکوفایی شهری یکی از پارادایم‌های جدید پایداری است که برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد در سال 2012 مطرح کرده است. عوامل مختلفی تبیین‌کننده مفهوم شکوفایی شهری می‌باشند که یکی از مهم‌ترین این عوامل ساختار فضایی شهر از منظر الگوی توزیع متعادل عملکردها می‌باشد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی شکوفایی شهری از منظر الگوی توزیع عملکردها در ساختار فضایی شهر جدید سهند نگارش شده است. روش تحقیق در مطالعه حاضر کمی با هدف کاربردی و ماهیت تحلیل فضایی می‌باشد که در راستای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات از مدل ضریب مکانی (LQ) و همچنین ابزار بافر، بیضی انحراف معیار، مرکز متوسط، شاخص نزدیک‌ترین همسایه و رگرسیون جغرافیایی وزنی در نرم‌افزار GIS استفاده‌شده است. یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که مساحت محیط ساخته‌شده در شهر سهند 8269847 مترمربع می‌باشد که از این مقدار بر اساس دسترسی به عملکردهای اصلی، 21/14 درصد در شرایط مطلوب، 05/26 درصد در شرایط مطلوبیت نسبی، 85/24 درصد در شرایط متوسط و 89/34 درصد در شرایط نامطلوب قرار داشته‌اند. همچنین نتایج حاصل از آزمون شاخص نزدیک‌ترین همسایه نشان از توزیع خوشه‌ای عملکردها در سطح شهر جدید سهند دارد. بر اساس رویکرد ضریب مکانی نیز تمرکزگرایی شدید با محوریت فاز 1 و ناحیه 1-1 در شهر جدید سهند حاکم می‌باشد. بر مبنای مدل رگرسیون جغرافیایی وزنی می‌توان گفت که مطلوب‌ترین رابطه بین عملکردها با جمعیت مربوط به ناحیه 1-1 1 است. در نهایت می‌توان عنوان کرد که ساختار فضایی سهند از منظر الگوی توزیع عملکردها چندان متناسب تحقق شکوفایی شهری نمی‌باشد.
کلیدواژه‌ها
تعادل فضایی
ساختار فضایی
شکوفایی شهری
شهر جدید سهند
عملکرد
  1. جهانی، داریوش؛ نظم‌فر، حسین؛ معصومی، محمدتقی و صمدزاده، رسول. (1400). ارزیابی و سنجش شاخص زیرساخت‌ها در ارتقای شکوفایی شهری اردبیل. فضای جغرافیایی، 21(75)، 165-188. Dor:20.1001.1.1735322.1400.21.75.9.5
  2. حکمت نیا، حسن؛ نصیری هنده خاله، اسماعیل؛ یونسی، ریحانه و فخار تازه­یزدی، فرشته. (1400). تبیین ارتباط بین عناصر فرم کالبدی شهر و تحقق‌پذیری شکوفایی شهری (مطالعه موردی شهر لاهیجان). مهندسی جغرافیایی سرزمین، 6 (4)، 885-898.
  3.  Dor:20.1001.1.25381490.1401.6.4.7.0
  4. شکویی، حسین و موسوی کاظمی، سیدمهدی. (1402). مبانی جغرافیای شهری. تهران: انتشارات پیام نور.
  5. غفاری گیلانده، عطا؛ واعظی، هما و غفاری چنذانق، نوید. (1404). تحلیل پیشران‌های شکوفایی شهری در اردبیل با استفاده از آینده‌پژوهی. جغرافیای اجتماعی شهرها، 12 (2)، 159-135 Doi:10.22103/jusg.2025.2163
  6. موسی کاظمی، سید مهدی؛ علی‌اکبری، اسماعیل و زمانی حسین. (1402). مدل ارزیابی و سیاست‌گذاری پایداری ساختار فضایی شهر شیراز بر مبنای ظرفیت تحمل شهری. مجله شهر پایدار، 6(2)، 20-1 Doi:10.22034/jsc.2023.341573.1624
  7. مهران‌پور، جعفر؛ پورمحمدی، محمدرضا و روستایی، شهریور. (1403). ارزیابی ساختار فضایی شهر از منظر توسعه الگوی چندهسته‌ای (مطالعه موردی: کلان‌شهر تبریز). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 19 (67)، 159-147.
  8. Acheampong, R.A. (2020). Spatial structure, intra-urban commuting patterns and travel mode choice: Analyses of relationships in the Kumasi Metropolis, Ghana. Cities, 96, 102432. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.102432
  9. Ashik, F.R., Alam Mim, S., & Neema, M.N. (2020). Towards vertical spatial equity of urban facilities: An integration of spatial and aspatial accessibility. Journal of Urban Management, (9), 77–92. https://doi.org/10.1016/j.jum.2019.11.004
  10. Burgalassi, D & Luzzati, T. (2015). Urban spatial structure and environmental emissions: A survey of the literature and some empirical evidence for Italian NUTS 3 regions. Cities, 49, 134-148. https://doi.org/10.1016/j.cities.2015.07.008
  11. Bivand, R. S., Pebesma, E., & Gómez-Rubio, V. (2021). Applied spatial data analysis with R (3rd ed.). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-0716-1097-4
  12. Baddeley, A., Rubak, E., & Turner, R. (2023). Spatial point patterns: Methodology and applications with R (2nd ed.). Chapman and Hall/CRC.
  13. Chen, X., Zhao, Y., Kang, C., Xing, X., Dong, Q., & Liu, Y. (2024). Characterizing the temporally stable structure of community evolution in intra-urban origin-destination networks. Cities, 150, 105033. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105033
  14. Dadashpoor, H., & Yousefi, Z. (2018). Centralization or decentralization? A review on the effects of information and communication technology on urban spatial structure. Cities, 78, 194–205. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.02.013. [in persian]
  15. Demaziere, C., Dembski, S., & Leducq, D. (2024). Small towns in the metropolitan age: An introduction. European Journal of Spatial Development, 21(2), Special issue. https://doi.org/10.5281/zenodo.11385555
  16. Escolano-Utrilla, S., Lopez-Escolano, C., & Salvador-Olivan, J.A. (2024). Size and spatial and functional structure of aggregate daily mobility networks in functional urban areas: Integrating adjacent spaces at several scales. Cities, 145, 104731. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104731
  17. Fainstein, S. (2010). The Just City. New York, Cornell University Press.
  18. Fertner, C., Hansen, H.K., & Winther, L. (2024). Urban development beyond a centre- periphery dichotomy. European Journal of Spatial Development, 21(2), Special issue. https://doi.org/10.5281/zenodo.11387018.
  19. Ghaffari Gilandeh, A., Va’ezi, H., & Ghaffari Chanzang, N. (2025). Analysis of urban prosperity drivers in Ardabil using futures studies. Social Geography of Cities, 12(2), 135–159. https://doi.org/10.22103/jusg.2025.2163. [in persian]
  20. Guo, L., Zheng, C, & Huang, J. (2019). Commuting circle-based spatial structure optimization of megacities: a case study of Wuhan central city. Urban Planning, 10, 43-54. https://doi.org/10.1016/j.foar.2022.10.002
  21. Güven, G. (2025). The impact of employer-provided car coverage policies on urban spatial structure and commuting behavior. Research in Transportation Economics, 114, 101659. https://doi.org/10.1016/j.retrec.2025.101659
  22. He, J., Wei, Y., & Yu, B. (2023). Geographically weighted regression based on a network weight matrix: A case study using urbanization driving force data in China. International Journal of Geographical Information Science, 37(6), 1209–1235. https://doi.org/10.1080/13658816.2023.2192122
  23. Hekmatnia, H., Nasiri Hendehkhaleh, E., Younesi, R., & Fakhar Tazeyazdi, F. (2021). Explaining the relationship between urban physical form elements and the feasibility of urban prosperity (Case study: Lahijan city). Geographical Engineering of the Land, 6(4), 885–898. dor:20.1001.1.25381490.1401.6.4.7.0. [In Persian]
  24. Jahani, D., Nazmfar, H., Masoumi, M. T., & Samadzadeh, R. (2021). Evaluation and measurement of infrastructure indicators in promoting urban prosperity in Ardabil. Geographical Space, 21(75), 165–188. https://doi.org/20.1001.1.1735322.1400.21.75.9.5. [In Persian]
  25. Kashnitsky, I., & de Beer, J. (2020). The location quotient as a tool for regional economic analysis: A review of the literature. Papers in Regional Science, 99(3), 543–567. https://doi.org/10.1111/pirs.12503.
  26. Krehl, A. (2015). Urban spatial structure: An interaction between employment and built-up volumes. Regional Studies, Regional Science, 2(1), 290-308. https://doi.org/10.1080/21681376.2015.1034293
  27. Lin, Q., Xiang, M., Zhang, L., Yao, J., Wei, C., Ye, S., & Shao, H. (2021). Research on urban spatial connection and network structure of urban agglomeration in Yangtze River Delta—Based on the perspective of information flow. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(19), 10288. https://doi.org/10.3390/ijerph181910288.
  28. Luo, Q., & Li, X. (2019). The spatial differentiation and influencing factors of urban centers in China based on VIIRS night light. Geography Research, 38(1), 157-168. https://doi.org/10.11821/dlyj020180467.
  29. Liu, X., & Wang, Z. (2021). Modeling spatial variations in urban land use efficiency using geographically weighted regression. Sustainable Cities and Society, 72, 103091. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103091.
  30. Mei, D., & Xiu, C. (2020). Study on the spatial structure of residence-school network in Shenyang. Economic Geography, 40(12), 72–80. https://doi.org/10.15957/j.cnki.jjdl.2020.12.009.
  31. Majewska, A., Dyda, O., Denis, M., & Bartoszczuk, W. (2026). Problems of the urban structure of small towns in the vicinity of Polish Warsaw and Ukrainian Lviv. Cities, 168, 106412. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.106412.
  32. Mannle, B., & Shey, T. (2019). Principles of Geographic Information Systems. Esri Press.
  33. Niu, H., Li, L., & Zhao, P. (2025). Analysing the dynamics of urban functional areas in a rapidly changing spatial structure: Using points of interest data. Cities, 165, 106079. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.106079.
  34. Mehranpour, J., Pourmohammadi, M. R., & Roustaei, S. (2024). Evaluation of the spatial structure of the city from the perspective of developing a polycentric development pattern (Case study: Tabriz metropolis). Human Settlement Planning Studies, 19(67), 147–159. [In Persian]
  35. Mousavi Kazemi, S. M., Aliakbari, E., & Zamani, H. (2023). An evaluation and policymaking model for the sustainability of Shiraz’s spatial structure based on urban carrying capacity. Journal of Sustainable City, 6(2), 1–20. https://doi.org/10.22034/jsc.2023.341573.1624. [In Persian]
  36. Pacione, M. (2009). Urban Geography: A Global Perspective. London, Routledge.
  37. Rey, S. J., Anselin, L., Folch, D. C., Arribas-Bel, D., Sastr´e Guti´errez, M. L., & Interlante, L. (2011). Measuring spatial dynamics in metropolitan areas. Economic Development Quarterly, 25(1), 54–64. https://doi.org/10.1177/0891242410383414.
  38. Shen, W., Li, P., Yao, W., Zhao, X., Ren, Y., Zheng, Y., & Jiang, Y. (2023). The structural characteristics and spatial organization pattern of China’s urban network based on the multiple flow. Geographical Research, 42(2), 514–533. https://doi.org/10.11821/dlyj020220731.
  39. Shokouei, H., & Mousavi Kazemi, S. M. (2023). Foundations of urban geography. Tehran: Payame Noor University Press. [In Persian]
  40. Smolnicki, P.M., & Soltys, J. (2016). Driverless Mobility: The Impact on Metropolitan Spatial Structures. Procedia Engineering, 161, 2184-2190. https://doi.org/10.1016/j.proeng.2016.08.813.
  41. UN-Habitat. (2015). World Urban Campaigns. Cities Prosperity Initiative Toolkit.
  42. Wang, T., Yue, W., Ye, X., Liu, Y., & Lu, D. (2020). Re-evaluating polycentric urban structure: A functional linkage perspective. Cities, 101, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102672.
  43. Xi, Y., Qiang, L., Zhengdong, H., & Renzhong, G. (2022). Characterising population spatial structure change in Chinese cities. Cities, 123, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.cities.2021.103555
  44. Xie, Z., Huang, B., Lee, H. F., Liu, Y., & Zhen, F. (2025). Unraveling the determinants of intra-city commuting flows with a spatially weighted interaction model: Nanjing, China as a case study. Cities, 162, 105962. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.105962.
  45. Zhang, D., Xiu, C., & Chen, X. (2026). Flow-driven analysis of divergences between virtual and physical urban structures: Insights from Shenyang, China. Cities, 169, 106583. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.106583.
  46. Zhang, Y., Jin, X., & Li, H. (2025). The impact of digital financial inclusion on the high-quality development of small-and medium-sized enterprises-evidence from China. International Review of Financial Analysis, 102, 104074. https://doi.org/10.1016/j.irfa.2025.104074.
  47. Zhou, C., & Ye, C. (2013). Progress on studies of urban spatial structure in China. Progress in Geography, 32(7), 1030-1038. https://doi.org/10.11820/dlkxjz.2013.07.006.
  48. Zhu, T., Zhao, L., Zhao, L., & Kang, X. (2025). The impact of financial decentralisation on industrial structure upgrading: From the coordination perspective of fiscal decentralisation. International Review of Financial Analysis, 104, 104301. https://doi.org/10.1016/j.irfa.2025.104301.
مجله شهر پایدار
دوره 9، شماره 1
بهار 1405
صفحه 17-34