مجله شهر پایدار

مجله شهر پایدار

آسیب‌شناسی عوامل بازدارنده و محرّک توسعه بافت با رویکرد ساماندهی و توانمندسازی مطالعه موردی: شهر ایلام

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
شهاب منصوری 1
ابراهیم تقوی 1
بختیار عزت پناه 2
1 گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
10.22034/jsc.2026.524733.1847
چکیده
اصولاً استفاده از چارچوب‌های جامع نظیر مدیریت یکپارچه شهری و ارزیابی تأثیرات میراث فرهنگی می‌تواند به کاهش تعارضات میان توسعه بافت و حفظ ارزش‌های محیطی و اجتماعی کمک کند. این پژوهش با هدف تحلیل عوامل بازدارنده و محرک توسعه بافت شهر ایلام با رویکرد ساماندهی و توانمندسازی پرداخته است. مطالعه حاضر با ماهیتی کاربردی _ نظری و رویکردی ترکیبی، در دو مرحله طراحی و اجرا شد. در مرحله اول، داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، پیمایش و مصاحبه‌های نیمه عمیق جمع‌آوری شدند. در مرحله دوم، داده‌ها با استفاده از تحلیل عاملی و مدل‌سازی معادلات ساختاری موردبررسی قرار گرفتند. جامعه آماری این تحقیق شامل ساکنان چهار منطقه شهری ایلام است که در ۱۴ ناحیه شهری تقسیم‌بندی شده‌اند. بر اساس تحلیل‌های انجام‌شده، ۴۳ عامل بازدارنده و ۳۸ عامل محرک توسعه در چهارچوب شش گروه اصلی (زیست‌محیطی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی _ فضایی و نهادی _ مدیریتی) شناسایی شدند. یافته‌های پژوهش نشان داد که مهم‌ترین عوامل بازدارنده توسعه بافت شهری ایلام شامل ضعف زیرساخت‌های کالبدی (مانند شبکه حمل‌ونقل ناکارآمد با بار عاملی ۰.۸۴)، تخریب منابع طبیعی (بار عاملی ۰.۷۷)، کمبود اعتبارات مالی (بار عاملی ۰.۸۱)، و ضعف هماهنگی میان نهادهای مدیریتی (بار عاملی ۰.۸۷) است. تمامی شاخص‌های برازش مدل نشان‌دهنده تناسب مناسب مدل با داده‌ها بودند. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که ضعف زیرساخت‌های کالبدی و تخریب منابع طبیعی چالش‌های اصلی توسعه پایدار بافت شهری ایلام هستند.
کلیدواژه‌ها
آسیب‌شناسی
بافت شهری
شهر ایلام
.عوامل بازدارنده و محرّک
رویکرد ساماندهی و توانمندسازی
  1. آزادخانی، پاکزاد؛ سلاورزی‌زاده، محمد و فارق دوست، فاطمه. (1402). امکان‌سنجی بازآفرینی بافت‌های مرکزی فرسوده شهر ایلام بر اساس رویکرد هوشمند شهری. فصلنامه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 23 (71)، 283-301.‎ 10.61186/jgs.23.71.283  / https://doi.org
  2. آراسته طالشمکایل، محمدرضا. (1400). ارزیابی طرح‌های بازآفرینی شهر تهران با تأکید بر میزان تأثیرگذاری آن‌ها در فرایند دست‌یابی به توسعه پایدار شهری. فصلنامه شهرسازی. معماری، 2(7)، 71-54. / https://doi.org/10.22034/(jrupa-ei).2022.302013.1093
  3. اسدی مهمان‌دوستی، الهام؛ دانشیان، جهانبخش و محمدپناه، محمد فرید. (1398). بررسی ویژگی‌های رسوبی ـ دیاژنزی و ژئوشیمیایی سازند ایلام در شمال غرب آبدانان، کبیرکوه. پژوهش‌های چینه‌نگاری و رسوب‌شناسی، 35 (4)، 77-104. 10.22108/jssr.2019.118968.1117/ https://doi.org
  4. انصاری‌لاری، احمد؛ نجفی، اسماعیل و نوربخش، سیده فاطمه. (1390). قابلیت‌ها و محدودیت‌های ژئومورفولوژیکی توسعه فیزیکی شهر ایلام. آمایش محیط، 4 (16)، 16-1.
  5. ایزدفر، نجمه؛ رضایی، محمدرضا و محمدی، حمید. (1399). ارزیابی بافت‌های ناکارآمد شهری بر اساس رویکرد بازآفرینی پایدار (مطالعه موردی: بافت ناکارآمد شهر یزد). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 8 (2)، 327-345. 10.22059/jurbangeo.2020.293372.1199/ https://doi.org
  6. حیدرمنش، شیلان؛ صابری، حمید؛ اذانی، مهری و گندمکار، امیر (1401). توسعه سناریوهای توانمندسازی ساکنین فقیر بافت‌های ناکارآمد نفت شهر آبادان در افق 1420. جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، 20(4)، https://doi.org/10.22067/jgrd.2022.78038.1179
  7. دویران، اسماعیل؛ مشکینی، ابوالفضل؛ کاظمیان، غلامرضا و علی‌آبادی، زینـب. (1390). بررسی مداخله در ساماندهی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری با رویکرد ترکیبی (نمونه موردی: محله زینبیه زنجان). فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 2(7)، 71-90.
  8. رحیمی، حجت‌اله و حیدری، مصطفی. (1402). ارزیابی ساکنان از میزان اثربخشی قوانین بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد شهری بر فرایند بازآفرینی شهر حمیدیا. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، 13 (46)، 177-202. 10.22111/gaij.2023.43113.3052/ https://doi.org
  9. رسول نازی، سمیه؛ نقیبی، فریدون و خسرونیا، مرتضی. (1401). بررسی نقش ظرفیت‌های مردمی و محلی در بازآفرینی بافت ناکارآمد شهری (نمونه موردی: بافت فرسودة ارومیه). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 54 (1)، 131-154. 10.22059/jhgr.2020.305401.1008135/ https://doi.org
  10. سیدبرنجی، سیده کهربا؛ طبیبیان، منوچهر و بحرینی، سیدحسین. (1400). ارزیابی تحقق‌پذیری اصول و معیارهای بازآفرینی پایدار در راستای برنامه‌ریزی و توسعه پایدار بافت تاریخی (مورد پژوهی: بافت تاریخی _ مرکزی شهر رشت). نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 2 (13)، 25_42. 20.1001.1.66972251.1400.13.2.2.3/ https://doi.org
  11. صمدی، علیرضا؛ اربابی سبزواری، آزاده؛ جودکی، حمیدرضا؛ امیرعضدی، طوبی و ادیبی سعدی نژاد، فاطمه. (1402). آینده‌پژوهی فقر شهری در بافت‌های تاریخی با تأکید بر رویکرد توانمندسازی مورد پژوهی: بافت تاریخی شهر یزد. کاوش‌های جغرافیایی مناطق بیابانی، 11(2)، 117-132. 10.22034/grd.2024.20272.1584/ https://doi.org
  12. طرح تفصیلی شهر ایلام، سازمان مسکن و شهرسازی شهرستان ایلام (1400).
  13. طرح جامع شهر ایلام، سازمان مسکن و شهرسازی شهرستان ایلام (1400).
  14. عبدی، میلاد. (1401). نحوه شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهرها (موردمطالعه: شهر ایلام). پژوهش و فناوری محیط‌زیست، 3 (2)، 25-16.
  15. عندلیب، علیرضا. (1392). اصول نوسازی شهری رویکردی نو به بافت‌های فرسوده. تهران: آذرخش.
  16. قادری سعیده، زرآبادی زهرا سادات سعیده، رفیعیان مجتبی. (1402). تبیین الگوی توانمندسازی اقتصادی بافت تاریخی با بهره‌گیری از نظریه داده بنیاد (موردپژوهش: شیراز). فصلنامه اقتصاد و مدیریت شهری، ۱۲ (۴۵)، ۲۷-۴۵.
  17. قربانی، رامین؛ پوراحمد، احمد؛ زیاری، کرامت‌اله؛ زنگنه شهرکی؛ سعید و حبیبی، کیومرث. (1403). مطالعه و تحلیل آینده‌نگری کاربرد بازآفرینی هوشمند در احیای بافت مرکزی کلان‌شهر تهران. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 5 (3)، 80-105. 10.22034/uep.2024.471885.1525/ https://doi.org
  18. کرمی، رمضان و رستمی، مسلم. (1396). بررسی روند تغییرات سرانه و سطوح کاربری فضای سبز بافت مرکزی شهر ایلام در دهه‌های 70 و 80 و مقایسه وضع موجود با طرح‌های جامع و تفصیلی پیشنهادی. فصلنامه مطالعات جغرافیا، عمران و مدیریت شهری، 3 (1)، 218-232.
  19. محمودزاده، امیر؛ غازی، ایران و عسکری، مریم. (1396). بررسی و ارزیابی بافت فرسوده شهر ایلام با رویکرد مدیریت بحران زلزله. فصلنامه علمی _ پژوهشی اطلاعات جغرافیایی "سپهر"، 26 (102)، 111-126. 10.22131/sepehr.2017.27461/ https://doi.org
  20. مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن. (1395). نتایج تفصیلی سرشماری استان ایلام، مطالعات جمعیتی به تفکیک شهرستان، شهرستان ایلام، شهر ایلام.
  21. مشکینی، ابوالفضل و تردست، زهرا. (1398). اثرگذاری مشارکت در توانمندسازی سکونتگاه‌های مسئله‌دار شهری (مطالعه موردی؛ محله بانبرز ایلام). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی (چشم‌انداز جغرافیایی)، 14 (1)، 147-161.
  22. نادری، سیدمجید و رنجبردار، محمدعلی. (1401). تبیین معیارهای بازآفرینی شهری در راستای دستیابی به توسعه پایدار (مطالعه موردی: محله بریانک منطقه 10 تهران). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 3 (2)، 205-222.
  23. هاشمی، امیرمحمد؛ استعلاجی، علیرضا و نجمی، سیمین. (1402). تحلیل ساختار فضایی _ کالبدی بافت فرسوده شهری با رویکرد بهسازی و نوسازی (نمونه موردی: بافت فرسوده شهر تهران ده ونک). فصلنامه پایداری، توسعه و محیط‌زیست، 1 (4)، 69_81.
  24. یعقوبی، مهدی و شمس، مجید. (1398). بازآفرینی بافت فرسوده با رویکرد توسعه پایدار (مطالعه موردی: شهر ایلام)، مجله شهر پایدار، 2 (1)، 63-77. 10.22034/jsc.2019.92132/ https://doi.org
  25. Alizadeh, H., Bork-Hüffer, T., Kohlbacher, J., Mohammed-Amin, R. K., & Naimi, K. (2024). The contribution of urban public space to the social interactions and empowerment of women. Journal of Urban Affairs, 46(4), 717-740. https://doi.org/10.1080/07352166.2022.2095915
  26. Andalib, A. (2013). Principles of Urban Renovation: A New Approach to Dilapidated Textures. Tehran: Azarakhsh. [In Persian].
  27. Ansarilari, A., Najafi, I., & Nourbakhsh, S. F. (2011). Geomorphological Capabilities and Constraints of Physical Development of Ilam City. Environmental Planning, 4 (16), 16-1. [In Persian].
  28. Arasteh Taleshmael, M. R. (1400). Evaluation of Tehran City Regeneration Plans with Emphasis on Their Effectiveness in the Process of Achieving Sustainable Urban Development. Journal of Urban Planning. Architecture, 2(7), 54-71. https://doi.org/10.22034/(jrupa-ei).2022.302013.1093. [In Persian].
  29. Asadi Mehmandousti, E., Daneshian, J., & Mohammadpanah, M. F. (2019). Investigation of sedimentary-diagenetic and geochemical characteristics of the Ilam Formation northwest of Abdanan, Kabirkoh. Stratigraphic and Sedimentological Research, 35 (4), 77-104. https://doi.org/10.22108/jssr.2019.118968.1117. [In Persian].
  30. Asongu, S. A., Agboola, M. O., Alola, A. A., & Bekun, F. V. (2020) The criticality of growth, urbanization, electricity and fossil fuel consumption to environment sustainability in Africa. Science of the Total Environment, 712, 136376. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.136376
  31. Azadkhani, P., Salavarzizadeh, M., & Farqdoost, F. (2013). Feasibility study of recreating the worn-out central textures of Ilam city based on smart urban approach. Journal of Applied Research in Geographical Sciences, 23 (71), https://doi.org/283-301. ‌ 10.61186/jgs.23.71.283. [In Persian].
  32. Bettencourt, L. M. (2020) Urban growth and the emergent statistics of cities. Science Advances, 6(34), eaat8812.
  33. Chelaru, D. A., & Iordache, I. (2022). Sustainable urban regeneration as an opportunity to redesign urban cores. In Present Environment and Sustainable Development (pp. 67-68). DOI:10.1016/j.trpro.2021.12.074
  34. Comprehensive plan of Ilam city, Ilam County Housing and Urban Development Organization (2020).
  35. Detailed plan of Ilam city, Ilam County Housing and Urban Development Organization (2020).
  36. Doyran, E., Meshkini, A., Kazemian, G., & Aliabadi, Z. (2011). Study of intervention in organizing worn and inefficient urban textures with a combined approach (case study: Zeinbieh neighborhood of Zanjan). Journal of Urban Research and Planning, 2(7), 71-90. [In Persian].
  37. Duxbury, N., Hosagrahar, J., & Pascual, J. (2016). Why must culture be at the heart of sustainable urban development? Agenda 21 for culture. https://www.researchgate.net/publication/295086795.
  38. Forouhar, A., & Hasankhani, M. (2018). Urban renewal mega projects and residents’ quality of life: Evidence from historical religious center of Mashhad metropolis. Journal of urban health, 95, 232-244. DOI:10.1007/s11524-017-0224-4
  39. Garrett, J. L. (2004). Community empowerment and scaling-up in urban areas: the evolution of Push/Prospect in Zambia.
  40. Zarabadi, G. S., Saeideh, Z. S., Rafiian, M. (1402). Explaining the economic empowerment model of historical context using grounded theory (case study: Shiraz). Journal of Urban Economics and Management, 12 (45), 27-45. https://civilica.com/doc/1990475. [In Persian].
  41. Ghorbani, R., Pourahmad, A., Ziari, K., Zanganeh Shahraki, S., & Habibi, K. (2014). Study and analysis of the future application of smart regeneration in the revitalization of the central fabric of Tehran metropolis. Economics and Urban Planning, 5 (3), 80-105. https://doi.org/10.22034/uep.2024.471885.1525. [In Persian].
  42. Heydarmanesh, Sh., Saberi, H., Azani, M., & Gandomkar, A. (2013). Development of scenarios for empowering poor residents of inefficient oil-producing areas of Abadan city in the 2020s. Geography and Regional Development, 20(4), https://doi.org/10.22067/jgrd.2022.78038.1179. [In Persian].
  43. Haou, E., Allarané, N., Aholou, C. C., & Bondoro, O. (2025). Integrating Sustainable Development Goals into Urban Planning to Advance Sustainability in Sub-Saharan Africa: Barriers and Practical Solutions from the Case Study of Moundou, Chad. Urban Science, 9(2), 22. https://doi.org/10.3390/urbansci9020022
  44. Hashemi, A. M., Estalaji, A., & Najmi, S. (2013). Analysis of the spatial-physical structure of dilapidated urban fabric with an approach to improvement and renovation (case study: dilapidated fabric of Tehran, Deh Vanak). Journal of Sustainability, Development and Environment, 1 (4), 69-81. [In Persian].
  45. Izadfar, N., Rezaei, M. R. & Mohammadi, H. (2020). Evaluation of inefficient urban textures based on a sustainable regeneration approach (Case study: inefficient texture of Yazd city). Research in Urban Planning Geography, 8 (2), 327-345. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2020.293372.1199. [In Persian].
  46. Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. Random House.
  47. Jung, T. H., Lee, J., Yap, M. H., & Ineson, E. M. (2015). The role of stakeholder collaboration in culture-led urban regeneration: A case study of the Gwangju project, Korea. Cities, 44, 29-39. https://doi.org/10.1016/j.cities.2014.12.003
  48. Karami, R., & Rostami, M. (2017). Studying the trend of changes in per capita and utilization levels of green space in the central fabric of Ilam city in the 1970s and 1980s and comparing the current situation with the proposed comprehensive and detailed plans. Journal of Geography, Civil Engineering and Urban Management Studies, 3 (1), 218-232. [In Persian].
  49. Khisro, S. B., Fatima, B., Khan, M. I., & Orakzai, J. K (2024). Climate-adaptive infrastructure and environmentally sustainable urban growth. Khyber Journal of Public Policy, 3(4), 170-193.
  50. Kiełkowska, J., Tokarczyk-Dorociak, K., Kazak, J., Szewrański, S., & Van Hoof, J. (2018). Urban adaptation to climate change plans and policies–the conceptual framework of a methodological approach. Journal of Ecological Engineering, 19(2), 50-62. https://doi.org/10.12911/22998993/81658.
  51. Liao, Z., & Liu, M. (2023). Critical barriers and countermeasures to urban regeneration from the stakeholder perspective: a literature review. Frontiers in Sustainable Cities, 5, 1115648. https://doi.org/10.3389/frsc.2023.1115648
  52. Mahmoudzadeh, Amir; Ghazi, Iran and Askari, Maryam (2017). Investigation and evaluation of the dilapidated fabric of Ilam city with an earthquake crisis management approach. "Sepehr" Journal of Geographic Information, 26 (102), 111-126. https://doi.org/10.22131/sepehr.2017.2746. [In Persian].
  53. Mareeva, V. M., Ahmad, A. M., Ferwati, M. S., & Garba, S. B. (2022). Sustainable Urban Regeneration of Blighted Neighborhoods: The Case of Al Ghanim Neighborhood, Doha, Qatar. Sustainability, 14(12), 6963. https://doi.org/10.3390/su14126963
  54. Meschede, C. (2019), "Information dissemination related to the Sustainable Development Goals on German local governmental websites". Aslib Journal of Information Management, 71 (3), 440-455. DOI:10.1108/AJIM-08-2018-0195
  55. Meshkini, A., & Tardest, Z. (2019). The effectiveness of participation in empowering problematic urban settlements (case study; Banbarz neighborhood, Ilam). Human Settlement Planning Studies (Geographical Perspective), 14 (1), 147-161. [In Persian].
  56. Mitlin, D., & Satterthwaite, D. (Eds.). (2004). Empowering squatter citizen: local government, civil society, and urban poverty reduction. Routledge.
  57. Naderi, S. M. & Ranjbardar, M. A. (2012). Explaining the criteria for urban regeneration in order to achieve sustainable development (Case study: Brianak neighborhood, District 10, Tehran). Journal of Sustainable Urban and Regional Development Studies, 3 (2), 205-222. [In Persian].
  58. Ouyang, W., Wang, B., Tian, L., & Niu, X. (2017). Spatial deprivation of urban public services in migrant enclaves under the context of a rapidly urbanizing China: An evaluation based on suburban Shanghai. Cities, 60, 436-445. https://doi.org/10.1016/j.cities.2016.06.004
  59. Ouyang, Y., Bai, X., Wang, X., Chen, Y., Huang, G., & Xie, D. (2025). Case Study on Cultural Industry Empowerment in Urban Renewal: A Focus on Guangzhou, China. Sustainability, 17(2), 439. https://doi.org/10.3390/su17020439
  60. Peerapun, W. (2018). Participatory planning approach to urban conservation and regeneration in Amphawa community, Thailand. Asian Journal of Environment-Behaviour Studies, 3(6), 147-155. DOI:10.21834/aje-bs.v3i6.245
  61. Priemus, H. (2004). Housing and new urban renewal: Current policies in the Netherlands. European Journal of housing policy, 4(2), 229-246. https://doi.org/10.51952/9781447310136.ch005
  62. Rahimi, Hojjatollah and Heydari, Mustafa (1402). Residents' evaluation of the effectiveness of the laws for the improvement and renovation of worn and inefficient urban textures on the regeneration process of Hamidiya city. Geography and Regional Urban Planning, 13 (46), 177-202. https://doi.org/10.22111/gaij.2023.43113.3052. [In Persian].
  63. Rasoul Nazi, Somayeh; Naghibi, Fereydoun and Khosrounia, Morteza (2012). Investigating the role of popular and local capacities in recreating inefficient urban fabric (case study: dilapidated fabric of Urmia). Human Geography Research, 54 (1), 131-154. https://doi.org/10.22059/jhgr.2020.305401.1008135. [In Persian].
  64. Romanelli, M., Ferrara, M., Metallo, C., Reina, R., Varriale, L., Ventura, M., ... & Buonocore, F. (2022, August). Advancing urban regeneration projects for sustainable development and intellectual capital. In European Conference on Knowledge Management (Vol. 23, No. 2, pp. 1002-1009). DOI:10.34190/eckm.23.2.543
  65. Said, Z. M., & Dindar, S. (2024). Key Challenges and Strategies in the Evaluation of Sustainable Urban Regeneration Projects: Insights from a Systematic Literature Review. Sustainability (2071-1050), 16(22). https://doi.org/10.3390/su16229903
  66. Samadi, Alireza; Arbabi Sabzvaei, Azadeh; Jodaki, Hamidreza; Amir-Azdi, Tooba and Adibi-Saadinejad, Fatemeh (2013). Future research on urban poverty in historical contexts with emphasis on the empowerment approach. Case study: Historical context of Yazd city. Geographical explorations of desert areas, 11(2), 117-132. https://doi.org/10.22034/grd.2024.20272.1584. [In Persian].
  67. Seyed Baranji, Seyedeh Kahraba; Tabibiyan, Manouchehr and Bahreini, Seyed Hossein (2017). Assessing the feasibility of sustainable regeneration principles and criteria in line with planning and sustainable development of historical context (Case study: historical context _ central Rasht city). New Perspectives in Human Geography, 2 (13), 25_42. https://doi.org/20.1001.1.66972251.1400.13.2.2.3. [In Persian].
  68. Statistical Center of Iran, General Population and Housing Census (2016). Detailed results of the Ilam Province Census, Population Studies by County, Ilam County, Ilam City.
  69. Tomczyk, E., & Basińska, P. (2022). Urban regeneration and sustainable development–an attempt to assess a sustainable character of revitalisation processes in Poland. Ekonomia i Środowisko-Economics and Environment, 81(2), 58-73. https://doi.org/10.34659/eis.2022.81.2.472
  70. UN-Habitat. (2015). Global report on human settlements: Urban planning for city leaders. United Nations Human Settlements Programme.
  71. Wei, C., Meng, J., Zhu, L., & Han, Z. (2023). Assessing progress towards sustainable development goals for Chinese urban land use: A new cloud model approach. Journal of Environmental Management, 326, 116826. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2022.116826
  72. World Bank. (2010). Cities alliance for cities without slums: Action plan for moving slum upgrading to scale. World Bank Publications.
  73. Yuan, D., & Hwang, J. (2025). Can smart city development alleviate urban shrinkage in the traditional urban development process? Cities, 160, 105847. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.105847
مجله شهر پایدار
دوره 8، شماره 4
زمستان 1404
صفحه 103-126